Baitala Deula

Baitala Deula  is an 8th-century Hindu temple of the typical Khakara style of the Kalinga architecture dedicated to Goddess Chamunda located in Bhubaneswar, the capital city of Odisha, India. It is also locally known as Tini-mundia deula due to the three spires on top of it, a very distinct and unusual feature. The three spires are believed to represent the three powers of the goddess Chamunda - Mahasaraswati, Mahalakshmi and Mahakali.

The presiding deity, Chamunda or Charchika sits on a corpse flanked by a jackal and an owl and decorated with a garland of skulls. She holds a snake, bow, shield, sword, trident, thunderbolt and an arrow, and is piercing the neck of the demon. The niche is capped by a chaitya window containing seated figures of Shiva and Parvati.

Chamunda is surrounded by a host of other smaller size allied deities carved in the lower parts of the walls, each within a niche separate by a pilaster. The figure on the east wall, to the right of the door, is a skeleton form of Bhairava, the counterpart of Chamunda.

The other, carved on the north wall, rises from ground, having filled his skull-cup with the blood of a person whose severed head lies on the right. On the pedestal is an offering of two more heads on a tray resting on a tripod, flanked by a jackal feasting on the decapitated body on the right and a woman holding a head on the left.

The tantric character of the temple is also marked by the stone post, to which sacrificial offerings were tethered, just in front of the jagamohana. Artificial light is needed to see in the darkness of the interior, though early morning sun lights up the interior.

Lalitagiri

Lalitagiri  (also known as Naltigiri) is a major Buddhist complex in the Indian state of Odisha comprising major stupas, 'esoteric' Buddha images, and monasteries (viharas), one of the oldest sites in the region, Significant finds at this complex include Buddha's relics. Tantric Buddhism was practiced at this site.

Together with the Ratnagiri and Udayagiri sites not far away, Lalitagiri is part of the "Diamond Triangle". It used to be thought that one or all of these were the large Pushpagiri Vihara known from ancient records, but this has now convincingly located at a different site.

In 1985, the Archaeological Survey of India (ASI) started excavation at Lalitgiri to locate Pushpagiri, an important Buddhist site mentioned in the writings of the Chinese traveler Xuanzang. The excavation led to several important archaeological discoveries, but none of these confirmed the identification of Lalitgiri with Pushpagiri. Later, excavations at Langudi Hill suggested that Pushpagiri was located there.

Initially, a makeshift enclosure housed the sculptures unearthed from the site for display. Now the permanent museum established houses sculptures of Buddha from the Mahayana period. The huge stone statues, with inscriptions on some of them, are of Buddha, Boddhisattva, Tara, Jambhala and many others. The statues of Buddha, portrayed in a standing position and attired with a drape adorned from shoulder level to the knee, is reflective of the Gandhara and Mathura schools of sculpture. The relic caskets recovered from the stone stupa on the hill are also on display.

 

Udayagiri

Udayagiri  is the largest Buddhist complex in the Indian state of Odisha. It is composed of major stupas and monasteries (viharas). Together with the nearby complexes of Lalitgiri and Ratnagiri, it is part of the "Diamond Triangle" of the "Ratnagiri-Udayagiri-Lalitgiri" complex. It used to be thought that one or all of these were the Pushpagiri Vihara known from ancient records, but this has now convincingly located at a different site. Per epigraphical artifacts found at the site, Udayagiri's historical name was "Madhavapura Mahavihara." This Buddhist complex, preceded by the Ratnagiri and Lalitgiri sites, with their monasteries, is believed to have been active between the 7th and the 12th centuries.

Findings:

Numerous excavations by the Archaeological Survey of India (ASI) have been conducted at Udayagiri since 1958. The Udayagiri Site 1, the first site to be excavated, is in a depression between two valleys. In the excavations done during the period between 1985–86 and 1989–90, at the Udayagiri Site 2, the antiquities exposed consisted of a Buddhist Monastic complex enclosed within a compound wall, including a stupa of 7 metres (23 ft) height with four images of dhyani Buddhas fixed at its four cardinal points. On the basis of the epigraphical evidence archaeologist have inferred that this site is "Madhavapura Mahavihara". During the large excavation from 1997 to 2000, a second part of Udayagiri-2 was discovered with additional stupas and monasteries. These antiquities consist of two eighth century monastic complexes, statues of Buddha, Tara, Manjusri, Avalokiteśvara, Jatamukuta Lokesvara and many terracotta (earthenware) seals. A stepped stone well with epigraphic inscriptions has also been discovered. Also seen near one of the entry gates at the site is a human figure swinging on a rope, with eyes closed, in a state of perfect happiness.

Mysore garden, Keoratola soshan

In 1894, Maharaja Chamarajendra Wadiyar visited Calcutta to meet Lord Elgin, the then viceroy of India. During his stay the Maharaja was affected by diphtheria, & he died on 28 December 1894. On his death this piece of land was acquired by the Mysore royal family, which was at the bank of the Adi Ganga and adjacent to the Keoratala Burning Ghat, and the Maharaja was cremated here. In his memory a garden and a memorial was created at that spot.

Few years after his death, the maharaja’s sons built a Vishnu temple in their father’s memory in the spot, in the style of the 12th century Chenna Keshava Temple of Belur (Karnataka). There is a smaller temple dedicated to Lord Shiva that was built by the Maharaja of Tripura.On his return from the USA, Swami Vivekananda had spent some time in the Shiva temple, while visiting the nearby Kalighat temple.

#Keoratolasoshan #Vishnutemple
#Maharaja_Chamarajendra #kalighat

ନାଟକର ଗତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି

ନାଟକର ଗତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି

ସମାଜ ଓ ଜୀବନର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ କଳା ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ମାଧ୍ୟମ ହେଉଛି ନାଟକ । ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଯେପରି ଆବେଗ ,ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ରହିଛି , ସେପରି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମୟ ,ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତି ଅବବୋଧର କଳ୍ପରୂପ ନାଟକରେ ବି ରହିଛି । ତେଣୁ କୁହାଯାଏ ଗୋଟିଏ ଜାତିର ସଭ୍ୟତା ,ସଂସ୍କୃତି ଯେତେ ଉନ୍ନତ ସେ ଭାଷାରେ ରଚିତ ନାଟକ ସେତେ ଉନ୍ନତ ।

ମଣିଷର ଗତି ଓ ସ୍ଥିତି ସମୟଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଯୁଗ ରଚିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ନାଟକ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି । ଆଜିର ମଣିଷ ନାଟକରେ ଯାହା ଦେଖେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟବୋଧ ଅଙ୍ଗେ ଲିଭାଏ  ହୁଏତ ସେଥିପାଇଁ ସେ ପ୍ରତିବାଦ କରେ ; ଆଉ କେତେବେଳେ ହୁଏ ମର୍ମାହତ। ନାଟକ  ତେଣୁ ହୋଇଛି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ବାସ୍ତବତାର  ମିଶ୍ରଣ । ଯାବତୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହେଁ ମଣିଷ । ତେଣୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଖୋଜିବାର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦିଗ୍ ବଳୟ  । ତେଣୁ ଆଜିର ନାଟକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି ଐତିହ୍ୟ ପରମ୍ପରା ତଥା ମାଟି ସହ ସଂଲଗ୍ନ ବିଶ୍ଵମୁଖୀ ଜୀବନର ବାସ୍ତବ ଅନୁଭବ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମୟର କଳା ଓ କଳାରୁଚି । ନାନା ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷାର ପଥଦେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନସର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଇଲାକାକୁ କରୁଛି ପ୍ଳାବିତ। ସ୍ଥିତିବାଦ, ସଂରଚନାବାଦ, ଆତ୍ମମୁଖୀବାଦ,ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ବାଦ ସହିତ ମିଥ୍ ଓ ଲୋକ ଉପାଦାନ ବାସ୍ତବଧର୍ମ ଓ ଅବାସ୍ତବ ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଛି ସାଂପ୍ରତୀକ ନାଟକର ସ୍ୱର ଓ ଶୈଳୀ  । ଆଜିର ପରମ୍ପରା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଇଛି ଅତୀତର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ।

ନାଟକ ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସାହିତ୍ୟ କଳା ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନର ସାମଗ୍ରିକ ଉପଦାନର କଳାରୂପ ଅଭିନୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନାଟକର ଦର୍ଶକଟିଏ ଚରିତ୍ର ଜଗତ ଅନ୍ତରୂପ ସହିତ ମିଶିଯାଇଥାଏ। ଜୀବନ ଓ ଜଗତ ବାସ୍ତବ ଅନୁଭୂତି ମାନବିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି ଦର୍ଶକ ମନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ ଉତ୍କଣ୍ଠା, ଆବେଗ ଓ ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରେରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ବେଳେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଖଣ୍ଡିତ ଜୀବନ ଓ ଆଶାଭଙ୍ଗର କାହାଣୀ ବିଭିନ୍ନ ମନୋଭାବ ଓ ସଂଘର୍ଷ, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମୟର ରାଜନୀତି,ଅର୍ଥନୀତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିରୋଧରେ ସୃଷ୍ଟ କରିଛି ଏକ ଆଭାସ ।

ଆଧୁନିକ ନାଟକରେ ଯେଉଁ କ୍ଲିଷ୍ଟତା ରହିଥିଲା,ତାହା ଏବେକାର ନାଟକରେ ଆଉ ନାହିଁ । ପ୍ରକାଶଭଙ୍ଗୀ ହେଉଛି ସରଳ । ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସମସ୍ୟା, ଜୀବନ ଶୈଳୀ ଓ କଥାବସ୍ତୁରେ ଆସିଛି ଅନେକ ନୂତନତା । କର୍ମ ବ୍ୟସ୍ତତା ଓ ସମସ୍ୟାଗ୍ରସ୍ତ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଖୁବ କମ୍ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଭାଷାର ସଙ୍ଗତି ଓ ଉର୍ଦେଶହୀନତା ବା ପ୍ରତୀକଧର୍ମ ମଞ୍ଚ ଯଥେଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ;ବରଂ ପାରମ୍ପରିକ ନାଟକ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ବିଶ୍ଵ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ମଣିଷ ଶେଷରେ ଖୋଜୁଛି ଆପଣାର ରହସ୍ୟ । ମନସ୍ତାତ୍ତିକବୋଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ  ସହିତ ସାମାଜିକ ଅଙ୍ଗୀକାରବୋଧ ନାଟ୍ୟଧାରାର ଆଉ ଏକ ଦିଗ ।

ପୃଥିବୀରେ ସଂଘଟିତ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ହିଁ ମଣିଷକୁ ବିଶ୍ୱାସଠାରୁ ଦୂରେଇ ନେଲା ।କ୍ରମଶଃ ମାନବିକତା ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ପ୍ରଚଳିତ ରାଜନୀତି, ଅର୍ଥନୀତି,ସାମାଜିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୁସ୍ଥଜୀବନର ବିରୋଧରେ ଛିଡା ହୋଇ ମଣିଷ ମନରେ ଭାରି ଦେଲା ଅନ୍ତଦ୍ୱନ୍ଦ,ଜୀବନ ହେଲା ଅବହେଳିତ ।

କମ୍ପୁଟର ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରସାର ଫଳରେ ପୃଥିବୀ ହୋଇଗଲା ଏକ ପରିବାର ସଦୃଶ । ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ,ଉପଭୋକ୍ତାବାଦ ଦ୍ରୁତ ଶିଳ୍ପାୟନ ଯୋଗୁ ଜୀବନ ଜୀଇଁବାର ଢାଞ୍ଚା ବଦଳିଗଲା । ଗଣଭିତ୍ତିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଘାତ ଆଜିର ସଂପ୍ରତି ପରିବେଷିତ ହେଉଛି । ବ୍ୟାଙ୍ଗାତ୍ମକ ଓ ଶ୍ଳେଷ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ଓ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ନାଟକରେ ଦଳିତ ଗୋଷ୍ଟିଙ୍କ ଜୀବନ ଜିଜ୍ଞାସା, ଅବହେଳିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମସ୍ୟା, ବିସ୍ଥାପିତ ଜୀବନର କରୁଣ ଗାଥା ସହିତ ଏ ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତିପାଇଁ ଅନ୍ୱେଷଣ ନାଟକର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି ।

ନାଟକ ପରିବେଷଣ, ମଞ୍ଚସଜା, ଦୃଶ୍ୟସଜା,ସଙ୍ଗୀତ,ଦ୍ୱନ୍ଦ ପ୍ରଭୃତି ନାଟକର ଗଠନକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ। ନାଟ୍ୟକାର ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଦର୍ଶନ ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଉଦ୍ରେକକାରୀ ଯନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ଓ ଅଭିନୟ ଉପରେ ଦିଆଯାଇଛି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ। କେବଳ ସଂଳାପ ନୁହେଁ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ, ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ, ଆଲୋକ,ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର ଓ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟ ଓ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁଛି । ଜଣେ ଅଭିନେତା ଏକାଧିକ ଭୂମିକାରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିନୟ କରିଛସନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶୈଳୀ ଓ ଏହାର ସଫଳ ପ୍ରୟୋଗ ଉତ୍ତର ଆଧୁନିକ ନାଟକର ଆଉ ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ । ରୋମାଣ୍ଟିକ ,ମିଥ୍  ଓ ଲୋକ ସାହିତ୍ୟ ଧାରାର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁ ନାଟକ ହୋଇପାରିଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବିସମୃଦ୍ଧ ।ନୂତନ ନାଟ୍ୟକାରମାନ ପରମ୍ପରା ଓ ଐତିହ୍ୟକ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ କରୁଛନ୍ତି ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧ ଶୈଳୀ ସହିତ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଜୀବନ ପାଥ ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ବହୁ ନାଟ୍ୟକାର ଆଗେଇ ଆସିଲେଣି ।ଲୋକଗଳ୍ପ ଐତିହାସିକ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମ ପରମ୍ପରା ସହିତ ସାଂପ୍ରତୀକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ସଚେତନ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ସାଂପ୍ରତୀକ କାଳର କ୍ଷୁଦ୍ର
ନାଟକ ଅଧିକ ଭାବ ଉଦ୍ରେକକାରୀ ତଥା ଶିକ୍ଷଣୀୟ ହୋଇପାରୁଛି ।

ନିଜ ଚତୁଃପର୍ଶ୍ୱର ମାଟି,ପାଣି,ପବନ ,ସ୍ଥାନ କଳା କୀର୍ତ୍ତି,ଐତିହ୍ୟ ସଭ୍ୟତା ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ନିକ୍ଷେପ କରୁଛି ନୂଆ ପିଢ଼ିର ନାଟ୍ୟକାର ବୃନ୍ଦ । ମାଟି ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳତା ସହିତ ଆପଣାର ପୃଥିବୀକୁ ନିଆରା ଢଙ୍ଗରେ ଖୋଜିବାରେ ସେମାନେ ଆଜି ମଗ୍ନ । ବିଶ୍ୱ ନାଟକର ଧାରା ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ନାଟକର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ନାଟକର ଗତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଯେ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇପାରିଛି , ଏକଥାକୁ ଆଉ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇ ନପାରେ ।

ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ

                        (ନିଗମ ସରକାରୀ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ ମୁଖ୍ୟ ଗେଟ୍)

୨୦୧୦ ମସିହା  ଜୁନ ୧୯ ତାରିଖ କଥା । ସେଦିନ ହାଇସ୍କୁଲ୍ ରେ ମୋର ପ୍ରଥମ ଦିନ ଥିଲା । ନୂଆ ନୂଆ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗହଣରେ ଟିକେ ଅସହଜ ଲାଗିବା ସହିତ ଅନେକ ଉତ୍ସାହ ଉଦ୍ଦୀପନା ମନରେ ଭରି ରହିଥିଲା । ଜଣ ଜଣ କରି ଆମେ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇ ଚିହ୍ନା ପରିଚିତ ହେଉଥିଲୁ । ପ୍ରଥମ କରି ଶ୍ରେଣି ଗୃହକୁ ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ଆମେ ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ ଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନଥିଲୁ । ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ  ଶ୍ରେଣି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ବାଗତ ଅଭିବାଦନ କଲେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟରେ ଜଣ ଜଣ କରି କହିବା ପାଇଁ କହିଲେ । ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟରେ କହି ସାରିବା ପରେ ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ "ତୁମ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ' ପଚାରୁଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ଜଣ ଜଣ କରି ନିଜ ନିଜର ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପରେ କିଏ କହୁଥିଲା ମୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଡାକ୍ତର ହେବି ତ କିଏ କହୁଥିଲା ଇଞ୍ଜିନିୟର ଓ କିଏ କହୁଥିଲା ଶିକ୍ଷକତା କରିବି ତ କିଏ କହୁଥିଲା ପୋଲିସ୍ ହୋଇ ସମାଜର ସେବା କରିବି ।   କିଛି ସମୟ ପରେ ମୋ ସମୟ ପଡିଲା, ମୁଁ ନିଜ ବିଷୟରେ ବାପାଙ୍କ ବିଷୟରେ  ଓ ଘର ପରିବାର ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଦେଲି । ସେତେବେଳେ ବି  ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ ପଚାରିଥିଲେ ତୁମ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ ??? ସେଦିନ ମୁଁ ନୀରବ ଥିଲି, କିଛି ବି କହିନଥିଲି ।  ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ ମୋତେ କହିଥିଲେ ହାଇସ୍କୁଲ୍ ରେ ପହଞ୍ଚିଲଣି, ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ ଜାଣିନାହଁ ? ତଥାପି ମୁଁ ଚୁପ୍ ଥିଲି । ଶିକ୍ଷୟତ୍ରୀ ମୋତେ ବୁଝାଇଥିଲେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପଥ ସ୍ଥିର ନକଲେ ତୁମେ କେଉଁଠି ବି ପହଞ୍ଚି ପାରିବ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଯାତ୍ରାରେ ତୁମେ ଛନ୍ଦି ହୋଈ ହାରିଯିବ । ଏହା ପରେ ମୋତେ ବସିବାକୁ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ବସିଗଲି ଓ ମନେ ମନେ ବିଚାର କଲି ଏପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥଳକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ବାଛିଲି ଯେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ପହଞ୍ଚି ପାରିବି ନାହିଁ ।   ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବାପା ହାଇସ୍କୁଲ୍ ରେ ପ୍ରଥମ ଦିନ କିପରି କଟିଲା ପଚାରିଲେ ଓ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଥିଲି । ବାପା କହିଲେ ତୁମେ ତୁମ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ କହିଲ ନାହିଁ କାହିଁକି ? ମୁଁ କହିଥିଲି ବାପା ମୋ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବହୁତ କଠିନ, କାରଣ ମୁଁ ଜଣେ ମୁଁ ବାଛିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥଳରେ ଏତେ କଠିନ ଯେ ମୁଁ ସେଠାରେ କେବେ ପହଞ୍ଚି ପାରିବି ନାହିଁ । ବାପା ପଚାରିଥିଲେ ତୁମ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କଣ ? ସେଦିନ ବି ନିରବ ଥିଲି ,  ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ସେଦିନ ମୋ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ ଠିକ୍ ଥିଲା କି ଭୁଲ୍ ? କିନ୍ତୁ ବାପା ମୋତେ ବାହାରକୁ ବୁଲାଇ ନେଲେ ଓ କହିଥିଲେ ତୁମେ ଯଦି  ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟପଥ ସ୍ଥିର ନକରିବ ତାହେଲେ ପ୍ରେତ୍ୟକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମକୁ ପରାଜୟ ଗ୍ରହଣ କରିବ । ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ମୋ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ବିନ୍ଦୁଟିଏ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଅଛି । ସେଦିନ ବାପାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବହୁତ ଖୁସିରେ ଆଖିରୁ ଧାର ଧାର ଲୁହ ଝରିଥିଲା ଓ ଆଜି ସେ କଥା ଭାବି ଲୁହ ଝରାଉଛି । ସେଦିନ ପର ଠାରୁ ବାପା ତ କେବେ ହାରି ନଥିଲେ, ଜୀବନ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ଯାଇଥିଲି ମୁଁ । ମନେ ପଡି ଯାଉଛି ବାପାଙ୍କ ସେହି ପଦିଏ କଥା, "ମୋ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ବିନ୍ଦୁଟିଏ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଅଛି ' । ବୋଧେ ସେହି କଥା ପଦଟିର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ସେଦିନ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲି । ମୋ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ ଓ ମୋ ବାପାଙ୍କ କଥା ପଦଟି କାଳ କାଳ ପାଇଁ ଜୀବନରେ ମୋର ଅଭୁଲା ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଗଲା ।   ବାପା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନ କରେ ଓ ଭଲପାଏ ବି ବହୁତ । ଆପଣ ମୋର ଆଦର୍ଶ, ଆପଣ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ଆପଣ ମୋ ଭଗବାନ ।।

শহীদ মিনার, কলকাতা

শহীদ মিনার, কলকাতা

শহীদ মিনার হল কলকাতায় অবস্থিত একটি স্মৃতিসৌধ। এই সৌধটির আগে নাম ছিল অক্টারলোনি মনুমেন্ট (ইংরেজি: ১৮২৮ সালে ব্রিটিশ ইস্ট ইন্ডিয়া কোম্পানির কম্যান্ডার মেজর-জেনারেল স্যার ডেভিড অক্টারলোনির স্মৃতিতে এই সৌধটি নির্মিত হয়। ১৮০৪ সালে দিল্লিতে মারাঠাদের বিরুদ্ধে তাঁর সফল আত্মরক্ষা এবং ইঙ্গ-নেপাল যুদ্ধে গোর্খাদের বিরুদ্ধে তাঁর নেতৃত্বে কোম্পানির বাহিনীর বিজয়কে স্মরণীয় করে রাখতে এই সৌধটি নির্মিত হয়েছিল। সৌধটির নকশা প্রস্তুত করেছিলেন জে. পি. পার্কার। সরকারি কোষাগারের অর্থসাহায্যে এই সৌধটি নির্মিত হয়। সৌধটির নির্মাণকালীন ব্যয় ছিল ৩৫ হাজার টাকা।

প্রাক্তন নাম, অবস্থা…

১৯৬৯ সালের অগস্ট মাসে তদনীন্তন যুক্তফ্রন্ট সরকার এই স্মৃতিসৌধটিকে ভারতের স্বাধীনতা আন্দোলনে নিহত শহিদদের উদ্দেশ্যে উৎসর্গ করে। সেই সময় এই সৌধের নতুন নামকরণ করা হয় "শহীদ মিনার"। বর্তমানে সরকার এই সৌধটিকে রাতে আলোকিত করার এবং দর্শকদের এর উপরিভাগে ওঠার অনুমতি দেবার সিদ্ধান্ত নিয়েছে। এই সৌধের শীর্ষভাগে সর্বশেষ উঠেছেন পশ্চিমবঙ্গের প্রাক্তন রাজ্যপাল গোপালকৃষ্ণ গান্ধী ও তাঁর পরিবার।

বৈশিষ্ট্য

শহীদ মিনারের একটি পুরনো ছবি।

শহীদ মিনারকে সাধারণত "মনুমেন্ট" নামে উল্লেখ করা হয়ে থাকে। এটি মধ্য কলকাতার এসপ্ল্যানেড অঞ্চলে ময়দানের উত্তর-পূর্ব কোণে অবস্থিত। স্তম্ভটি ৪৮ মিটার (১৫৭ ফুট) উঁচু। এর নিম্নাংশটি মিশরীয় স্থাপত্যের আদলে নির্মিত। স্তম্ভ অংশটি ক্ল্যাসিকাল ফ্লুটেড ধাঁচের। এর উপরিভাগটি সিরীয় ধাঁচের এবং গম্বুজটি তুর্কি শৈলীর। উপরে দুটি বারান্দা আছে। মিনারের উপরের তলায় যেতে ২২৩টি ধাপের একটি কুণ্ডলী-আকারের সিঁড়ি বেয়ে উঠতে হয়।

বার্ন অ্যান্ড কোম্পানি এই স্মৃতিসৌধটি নির্মাণ করেছিল।

শহীদ মিনার ময়দান

শহীদ মিনারের দক্ষিণ দিকে একটি বড়ো মাঠ রয়েছে। এই মাঠটির নাম শহীদ মিনার ময়দান। এই মাঠে রাজনৈতিক দলের সমাবেশ ও মেলা আয়োজিত হয়। ১৯৩১ সালে প্রথম এই মাঠে রাজনৈতিক সমাবেশ হয়েছিল। হিজলি জেলে তরুণ বন্দীদের হত্যার প্রতিবাদে এই সভার পৌরোহিত্য করেছিলেন রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর। শহীদ মিনার ময়দানের পূর্ব দিকে শহরের কেন্দ্রীয় বাস টার্মিনাসটি অবস্থিত।

ব্যবহার

১৯৯৭ সালে একজন পর্যটক শহীদ মিনারের উপর থেকে ঝাঁপ দিয়েছিলেন। তারপর থেকে শহীর মিনারের উপরে উঠতে হলে পুলিশের অনুমতি নিতে হয়। লালবাজার পুলিশ সদর দফতরে ঠিকানা ও ফটো আইডির অনুলিপি জমা দিতে হয়। বহিরাগত পর্যটকদের হোটেলের নথি জমা রাখতে হয় এবং বিদেশিদের পাসপোর্টের অনুলিপি জমা রাখতে হয়।

লন্ডন আই-এর মতো শহীদ মিনারের উপর থেকেও কলকাতার দৃশ্য দেখা যায়। তাই সরকার সংস্কার শেষ হলে শহীদ মিনারকে জনসাধারণের জন্য খুলে দেওয়ার পরিকল্পনা করেছেন। ২০১১ সালে সংস্কার কাজ শুরু হয়েছিল। এটি দুটি ভাগে শেষ হবে। প্রথম ভাগের সংস্কার শেষ হয়ে গিয়েছে ২০১২ সালের ১৫ জুন। এই সংস্কারের খরচ হয়েছে প্রায় ৫০ লক্ষ টাকা। শহীদ মিনার ভিতর ও বাইরে থেকে আলোকিত করা হয়েছে। সেই সঙ্গে মিনারটি রংও করা হয়েছে। সংস্কারের দ্বিতীয় পর্যায়ে মিনারের পাদদেশে একটি অস্থায়ী মঞ্চের ব্যবস্থা করা হবে। এর ফলে রাজনৈতিক সমাবেশের সময় ডোরিনা ক্রসিং-এ যানজটের সমস্যা কমবে।

সংস্কারের কাজ শেষ হয়ে গেলে পর্যটক ও সাধারণ মানুষেরা শহীদ মিনারের উপরে ওঠার সুযোগ পাবেন। শহীদ মিনারের সামনে স্মারক দ্রব্যের দোকানও রাখা হবে। মিনার পর্যন্ত যাওয়ার পথটি পরিষ্কার করে ফুল গাছ দিয়ে সাজানো হবে।শহীদ মিনার, কলকাতা

ମାତା ପିତାଙ୍କର ଭୂମିକା

ମାତା ପିତାଙ୍କର ଭୂମିକା

ଦୁଇଟି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନକୁ ବିବାହ କୁହାଯାଏ । ବଂଶ ପରମ୍ପରାକୁ କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହିବା ପାଇଁ ବିବାହ ହେଲେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ସଂସ୍କାର । ଏହା ଏକ ଏପରି ପରମ୍ପରା ଯାହା ଅସୀମ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ବା ଯୁଗରେ ସମାଜକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ହେଲା ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ସମାଜରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସାଂସାରିକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି ।

ବୈବାହିକ ଜୀବନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ତରକୁ ଉତ୍ତମ ରୂପେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । ମନେରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଆମର ଜନ୍ମଭୂମି ଭାରତବର୍ଷ ବୈଚିତ୍ରତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟର ଏହା ଏକ ମିଳନ ସ୍ଥଳ । ଧନୀ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଭେଦରେ ମଧ୍ୟ ସମାଜରେ ଏକ ବୈସମ୍ୟତା ଦେଖାଦିଏ । ନିର୍ଦ୍ଧନ ମାତାପିତାମାନେ ନିଜର କନ୍ୟାର ବିବାହ ସ୍ଵଳ୍ପ ବ୍ୟୟରେ କରିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଧନୀ ମାତାପିତାମାନେ ବ୍ୟୟ ବହୁଳ କରି ନିଜର କନ୍ୟାର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦୁଇ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାତାପିତାମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପ୍ରସନ୍ନତା ମିଳିଥାଏ ତାହା ସମାନ ।

ବିବାହ ସଂସ୍କାରରେ ମାତା ପିତାଙ୍କର ଗୁରୁଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି । ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୟାକୁ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ବିଦ୍ୟା ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ବଂଶଧରମାନଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା । ଏଣୁ ମାତାପିତାଙ୍କ ଠାରୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଧନ ମିଳିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଦାୟିତ୍ୱ । ଏଣୁ ମାତାପିତାମାନେ ନିଜର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଅବଶ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ଯେ ତୁମେମାନେ ବିବାହ ପରେ ଯେତେବେଳେ ମାତାପିତା ହେବ, ସେତେବେଳେ ନିଜର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସୁସନ୍ତାନ କରି ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତି ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଆମ ଦେଶରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶିକ୍ଷା ମୋ ମତରେ ଶୂନ୍ୟ । ଶିକ୍ଷାର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ସ୍ତର ରହିଛି; ଗୋଟେ ବାହ୍ୟସ୍ତର ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଆନ୍ତରିକ । ଆନ୍ତରିକ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ବିଶାଳ ଏବଂ ବଳଶାଳୀ ହୁଏ ।

ଯେଉଁ ଆନ୍ତରିକ ସ୍ନେହ ଦେଇ ତୁମର ମାତାପିତାମାନେ ତୁମକୁ ବଡ଼ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରେମ ହିଁ ତୁମର ଜୀବନରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ସହାୟକ ହେବ । ନିଜର ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ହିଁ ଏଥିପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । କାହାରିକୁ ହେଲେ ନିଜର ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରନାହିଁ । ତୁମ ପାଖରେ କ’ଣ ନାହିଁ ସେଥିପ୍ରତି ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ନଦେଇ ତୁମ ପାଖରେ କ’ଣ ଅଛି ସେଥିପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ; ସେଥିରେ ସଫଳତା ରହସ୍ୟ ରହିଛି । ନିଜର ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରାକୁ ନଷ୍ଟ କରନାହିଁ; ଆମ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ସବୁଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ।

ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାରଳା ମହାଭାରତ

ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାରଳା ମହାଭାରତ

ଜନଶ୍ରୁତି, ଲୋକକଥା, କିମ୍ୱଦନ୍ତୀ ବା ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ରହିଯାଇଥିବାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ଯଦିଓ ସମୟୋପଯୋଗୀ ପ୍ରମାଣ ଭିତ୍ତିରେ ବିତର୍କିତ ହୋଇ ନଥାଏ । ତଥାପି ଏହି ସବୁ ଉପାଦାନକୁ ଯୁକ୍ତି ସଙ୍ଗତ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇପାରିଲେ କେତେକ ଅସମାହିତ ପ୍ରଶ୍ନ ତା’ର ଉତ୍ତର ରଖିପାରନ୍ତା । ଏକଦା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ବୃଦ୍ଧା ମାତଙ୍ଗୀ ନଦୀମାନଙ୍କ କୋଳରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା ଜନପଦ ଝଙ୍କଡ଼ । ଝଙ୍କଡ଼େଶ୍ୱର, ଝଙ୍କଡ଼େଶ୍ୱରୀ (ଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀ ସାରଳା) ଓ ମହାକବି ସାରଳା ଦାସ ଓ ତତ୍କାଳୀନ ଧର୍ମୀୟ ବିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ପ୍ରବାଦ ଆକାରରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ମୁଖରେ ପ୍ରଚଳିତ ।

                                  (ମା ଶାରଳାଙ୍କ ମାର୍ଗ)

ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାଦ୍ଦୀ ସ୍ମରଣ ନିମନ୍ତେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦାବି ରଖିଆସିଛି । ସମ୍ରାଟ କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ତରବାରୀର ଝଙ୍କରରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିସ୍ତାରିତ ଭୂଗୋଳ ଗଙ୍ଗଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେମିତି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇ ଉଠୁଥିଲା, ଝଙ୍କଡ଼ ପ୍ରଗଣାର ଅଖ୍ୟାତ ପଲ୍ଲୀ ସାରୋଳ ଗ୍ରାମରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି, ଜାତୀୟତା, ଭାଷା ସାହିତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିଆଦି ଜନ୍ମଜାତକର କାୟା ସେତିକି ପୃଥୁଳ ଆକାର ଧାରଣ କରୁଥିଲା ଧର୍ମୀୟ ସ୍ରୋତର ବହୁ ବିଭାଜନ ଧାରା ଯଥା -ଶୈବ, ବୌଦ୍ଧ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ଆଦି ସମୃଦ୍ଧ ସାମାଜିକ ଉଦାରବାଦ ଅଙ୍କୁଶ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲା । ଏମିତି ଏକ ଘଡ଼ିସନ୍ଧି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଝଙ୍କଡ଼ ପ୍ରଗଣାର ଅଖ୍ୟାତ ପଲ୍ଲୀ ସାରୋଳ ଗ୍ରାମରେ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଶୁଭୁଥିଲା ନବ ଜାଗୃତିର ପ୍ରଥମ ତ୍ୱର୍ଯ୍ୟନାଦ । କୃଷକ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ର ଓ ଶାକ୍ତ ଘୋଷଣା କରି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା କାବ୍ୟ, ମହାକାବ୍ୟମାନ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ତଟସ୍ଥ ସାରୋଳ ଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଦୀପ ଆଲୁଅରେ ତାମ୍ରପତ୍ର ଖେଦା ଓ ଲୌହ ଲେଖନୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟ ସହିତ ଆହୁରି ଅନେକ ଆବିଷ୍କୃତ ଅନାବିଷ୍କୃତ କାବ୍ୟମାନ । ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ପ୍ରାଣରେ ଅଭ୍ୟୁଦେୟର ଅଙ୍କୁରୋଦଗମ ଘଟିଥିଲା ।

                  

                                     (ମା ଶାରଳାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ)
ଝଙ୍କଡ଼ ପ୍ରଗଣା ଗଜପତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶାସନାଧୀନ ଥିଲା । ସାରଳାଦାସ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟ ରଚନା ସମାପ୍ତ କରି ଏହାର ପଠନ ପ୍ରଚାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ରାଜ ଦରବାରରେ ଅନୁଗ୍ରହ ଭିକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଜଣେ ନିମ୍ନ କୁଳିନ ଶୁଦ୍ର ମହାଭାରତ ରଚନା କରିଥିବା ହେତୁ ଦେବଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ଭ୍ରୂକୁଞ୍ଚନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ଆଦି ମୁଖ୍ୟ ଭୂସ୍ୱର୍ଗ ସାରଳା ଦାସ ଯେ ଜଣେ ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ୱୀ ରକ୍ଷଣାଶୀଳ ମହନ୍ତ ମହାରାଜା, ରାଜପୁରୋହିତ, ସଭା ପଣ୍ଡିତ, ରାଜଗୁରୁମାନଙ୍କ ରୋଷ ଭର୍ତ୍ସନାର ଶିକାର ହୋଇଛି । ସବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧରେ ଗଜପତିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ମିଳିଲା, ରାଜ ଦରବାରରେ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ପଠନ ତର୍ଜମା ନିମନ୍ତେ ଅନୁମତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସାରଳା ଦାସ । ଜଟା ଶ୍ମଶ୍ରୁଧାରୀ ଗେରୁ ବସ୍ତ୍ର ପରିହିତ ଅଗ୍ନିରଙ୍ଗା ସୁଦୀର୍ଘ ସୁଠାମଅବୟବ ସାରଳା ଦାସ କୁଶ ଆସନ ମଣ୍ଡନ କଲେ । ଛନ୍ଦ, ରସ, ରଙ୍ଗ, ଲୟ, ତାନ, ତାଳ ତୋଳି ଉଚ୍ଚାଙ୍ଗ କଣ୍ଠରେ ଗାଇ ଚାଲିଲେ ସାରଳା ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ । ଝଙ୍କୃତ ଗଜପତିଙ୍କ ଦରବାରରେ ଝଙ୍କଡ଼େଶ୍ୱରୀଙ୍କ ବୀଣା ଝଙ୍କାରରେ, ସ୍ତମ୍ଭିଭୂତ ହେଲେ ଶ୍ରୋତା ମଣ୍ଡଳୀ । ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହେଲେ ରାଜା, ଅମାତ୍ୟ, ରାଜପଣ୍ଡିତ ରାଜପୁରୋହିତ, ରାଜଗୁରୁ ଓ ରାଜକନ୍ୟା ମଣ୍ଡଳୀ । ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ମହାକାବ୍ୟର ଭୁୟସୀ ପ୍ରଶଂସା କରାଗଲା । ବିଚରା ଚାଲିଲା ନିମ୍ନ କୁଳଜ ଉଚ୍ଚ କୁଳଜ ହୋଇପାରିବେନି । ଶୁଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ କି କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇପାରିବେନି । ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ବୈଷ୍ଣବଧର୍ମାବଲମ୍ୱୀ ହେଲେ କୁଳ, ଗୋତ୍ର, ଜାତି ବଂଶର ପରିଚୟ ଅନାବଶ୍ୟକ । ସାରଳା ଦାସ ସେହିପରି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସର୍ତ୍ତରେ ସମ୍ମତି ପ୍ରଦାନ କଲେ । ଗଳାରେ ତୁଳସୀ ମାଳ ପରିଧାନ କରି ମଥାରେ ଚନ୍ଦନ ତିଳକ ଲଗାଇଲେ, ଗଜପତିଙ୍କ ଦରବାରରେ ଶିର ପହରଣ ହେଲା ପାଟବସ୍ତ୍ରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ ସାରଳା ଦାସ । ଶୁଦ୍ରମୁନି ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ଓଡ଼ିଆ ମହାଭାରତ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭକଲା ଗଜପତିଙ୍କ ରାଜ ଦରବାରରେ ରାଜପଣ୍ଡିତଙ୍କମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ।

                                (ଆଦିକବିଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି)

ଗଜପତିଙ୍କ ରାଜଦରବାରରେ ଝଙ୍କଡ଼ ସମେତ କେତୋଟି ପ୍ରଗଣାର ମାଲିକାନା ସହିତ ରାଧା ଓ କୃଷ୍ଣ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସାରଳା ଦାସ । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କରପଲ୍ଲବ ତୁଳସୀ କଣ୍ଠି ମହାପ୍ରସାଦ ସହିତ ପହଞ୍ଚିଲେ ଝଙ୍କଡ଼ରେ । ସେଦିନ ଥିଲା କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଚଣ୍ଡୀ ଶାରଳାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ କଣ୍ଠି ଲାଗି କରାଇ ଓ ମହାପ୍ରସାଦ ସମର୍ପଣ ହେଲେ । ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଯୁଗଳ ବିଗ୍ରହ ଗୋପୀନାଥ ନାମ ଧାରଣ କଲେ । ସାରୋଳ ଗ୍ରାମରେ ଅନୁଗାମୀ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ମହୋତ୍ସବ ଚାଲିଲା ।

                          (ମା ଶାରଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିର)

ସାରଳା ଦାସଙ୍କର ଏତାଦୃଶ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଚରଣ ରକ୍ଷଣଣୀଳ ଶାକ୍ତମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ବିଦାରଣ କଲେ । ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ହେତୁ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଲାଗୁ ହେଲା ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ସମେତ ଶାରଳା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ପୂଜକ ସେବକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ । ଇଷ୍ଟଦେବୀ ଶାରଳା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉପରେ କଟକଣା ଜରିହେଲା ମହାକବି ସାରଳା ଦାସଙ୍କୁ । ମାନବ ଇତିହାସରେ ଯାହା ଘଟି ଆସିଛି ଯୁଗପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ମହାମନୀଷୀମାନଙ୍କୁ ଜୀବଦଶା ଭିତରେ । ଝଙ୍କଡ଼ ଇତିହାସର ଏହା ଏକ ସମ୍ୱେଦନଶୀଳ ସମୟ । ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ତଟ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ ଛାଡ଼ି ବୃଦ୍ଧା ମାତାଙ୍ଗନଦୀ ତଟରେ (ତେନ୍ତୁଲିପଦା ଗ୍ରାମ) ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା । ଯେଉଁଠାକୁ ବାହୁଡ଼ି ଆସିଲେ ଜୀବନ ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା ଅଦ୍ୟାବଧି ମୁନି ଗୋସାଇଁ ଆଶ୍ରମ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଗୋପୀନାଥଜୀଉ ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଏହି ଆଶ୍ରମର ଇଷ୍ଟଦେବୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲେ ।ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭୃତ ଭୂସମ୍ପତ୍ତି ତେନ୍ତୁଲିପଦା ଗ୍ରାମରେ ସ୍ଥାପନ ହେଲେ । ଇଷ୍ଟଦେବୀ ଶାରଳା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତଜନିତ ବିଷାଦରୁ ମୁକ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଆଦି ବିଗ୍ରହଙ୍କ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥାଇ ଅଷ୍ଟଭୂଜା ମହିଷାମର୍ଦ୍ଧିନୀ ବିଗ୍ରହ ମୁନିଗୋସାଇଁଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମୁନିଗୋସାଇଁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ବିଲ୍ୱଶାରଳା ନାମରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ । ମହାକବିଙ୍କ ମହାପ୍ରୟାଣ ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ରୀତିନୀତିରେ ସମାଧି ଦିଆଗଲା ଆଶ୍ରମ ପରିସରରେ । ତେନ୍ତୁଲିପଦାସ୍ଥ ମୁନି ଗୋସାଇଁଙ୍କ ଆଶ୍ରମ କବିଙ୍କ ସମାଧିପୀଠ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଆସୁଛି ।

               (ଆଦିକବି  ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ସମଧିସ୍ଥଳ)

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ସ୍ମାରକୀ ସ୍ୱରୂପ ଅଦ୍ୟାବିଧି କାର୍ତ୍ତିକମାସ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତିଥୀ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଗୋପୀନାଥଜୀଉ ବିଜେ କରନ୍ତି ଶାରଳା ଠାକୁରାଣୀ ମନ୍ଦିରକୁ । ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ସ୍ୱରୂପ ପରିଛା ମହାଶୟ ଚାମର ପକାଇ ଘଣ୍ଟା, ଘଣ୍ଟ, କାହାଳୀ, ଆଲଟ ସହିତ ପାଛୋଟି ନିଅନ୍ତି ମନ୍ଦିର ବେଢ଼ା ଭିତରକୁ । ଶାରଳା ମନ୍ଦିର ବେଢ଼ାରେ ସାତଦିନ ଗୋପୀନାଥଜୀଉ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।ସାତଦିନ ଗୋପୀନାଥଙ୍କ ରହଣି ମଧ୍ୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ମହନ୍ତମାନଙ୍କ ଗ୍ରହଣରେ ଉତ୍ସବ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠେ ଶାରଳା ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ।

ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ

ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମା

ବୃନ୍ଦାୟା କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟେ ଶତଦଳ କମଳେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନସ୍ଥଂ

ନାନାଳଙ୍କାର ଭୂଷଂ ଶଶଧର ସଦୃଶଂ ବାସୁଦେବାଗ୍ରଜାତମ୍

ଭଦ୍ରାୟାଃ ଦକ୍ଷଭାଗେ ଫଣିବର ଶୀରସଂ ଦେବ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ପୂଜ୍ୟମ୍

ବନ୍ଦେ ରୁଦ୍ରାଦି ଚଣ୍ଡିଗଣ ସୁପରିବୃତଂ ରାମମାଣିକ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମ୍।

                                   (ରତ୍ନସିଂହାସନ )

ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ର ଅନ୍ୟନାମ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର, ଭଳି ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରର(କେନ୍ଦ୍ରାପଡା) ଅନ୍ୟନାମ ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ର । ମା ମହାଲଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନେଇ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ନାମକରଣ କରାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତୁଳସୀ ଦେବୀ ନେଇ କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ର ନାମକରଣ ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଛି ।ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଦ୍ଵାପର ଯୁଗରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ ନକରି ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ ରେ ବାହାରି ପଡିଲେ । ଲଳିତଗିରି ରେ ବାସକରୁଥିବା ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ରାକ୍ଷସ କନ୍ଦରା ଅସୁର ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧୁକଟ କୁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ହଳ ମୁଷଳ ଆୟୁଧରେ ହତ୍ୟା କରିଥିବାରୁ ଏହି କନ୍ଦରା ଅସୁରର ଶରୀର ଯେଉଁଠାରେ ପଡିଥିଲା, ସ୍ଥାନର ନାମ ‘କନ୍ଦରୁ ପାଢୀ’ ବା କେନ୍ଦ୍ରାପଡା । କନ୍ଦରା ଅସୁର ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧୁକଟ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଥିବା ରକ୍ତ ଗୋଟେ ସାଗର ହୋଇ  ପୂର୍ବବଙ୍ଗସାଗର ରେ ପଡିଥିଲା ଯାହାକୁ ଆମେ ମଧୁସାଗର ବୋଲି ଜାଣୁ ।ତାହାର ପାଳିତା କନ୍ୟା ବୃନ୍ଦା ବା ତୁଳସୀକୁ ବିବାହ କରି ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେଲେ । କୌଣସି ପୁରାଣ ରେ ବଳଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତୁଳସୀ ଲିପିବଦ୍ଧ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଇତିହାସ ରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବେ । ତେଣୁ କେନ୍ଦ୍ରାପଡାକୁ ଲୋକେ ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ର ନାମରେ ଜାଣନ୍ତି ।

                           (ନାଟ୍ୟ ମଣ୍ଡପ)

ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ (ତୃତୀୟ) ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ମୂଳତଃ ନିର୍ମିତ ଦେଉଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଥିଲେ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉ  । ୧୫୬୮ ଏବଂ ୧୬୬୩ ଜୁନ ୧୭ ତାରିଖରେ  ଯବନ ଆକ୍ରମଣରେ ବାରମ୍ବାର କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ  ମୂଳତଃ ନିର୍ମିତ ଦେଉଳ କୁ  ଧ୍ଵଂସ କରିବା ପରେ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୋଗଲ ଶାସନ ସମୟରେ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କୁ ୧୬୫୮ରୁ ୧୬୭୦ ଦୀର୍ଘ ୧୨ବର୍ଷ କାଳ ସଖିବଟରେ ଗୁପ୍ତ  ଭାବରେ ସେବକ ମାନେ ଶ୍ରୀବଳଦେବଜୀଉଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ରରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲେ ।

ସଖିବଟ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ

ଦିନେ କୁଜଙ୍ଗ ରାଜା ଗୋପାଳ ଷଣ୍ଢ ଜଳପଥ ଦେଇ ଦ୍ୱୀପାଞ୍ଚଳ ନିକଟ ଦେଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ଦ୍ୱୀପାଞ୍ଚଳରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବାରୁ କୌତୁହଳବଶତଃ ଡଙ୍ଗା ଅଟକାଇ ବିଶାଳ ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥିଲେ । ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କୁଜଙ୍ଗ ନେଇ ଯିବାକୁ ମନସ୍ଥ କରି ନାଉରୀ ଓ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଡଙ୍ଗାରେ ବସାଇ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଯାତ୍ରା ମଝିରେ ଜୁଆର ଛାଡ଼ିଯିବାରୁ ଡଙ୍ଗା ଆଗକୁ ଘୁଞ୍ଚି ନପାରି ବାଲିଚରରେ ଲାଗିଗଲା । ଯେତେ ଚେଷ୍ଠା କଲେ ମଧ୍ୟ ଡଙ୍ଗାଟି ଜଳଧାରା ଭିତରକୁ ନ ଖସିବାରୁ ଏଠାରେ ରହିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଭାବି ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କୁ ସେହିସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା । ତେଣୁ ସ୍ଥାନର ନାମ ଇଚ୍ଛାପୁର ହେଲା । ପରେ ୧୬୭୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ କୁଜଙ୍ଗ ରାଜା ଗୋପାଳ ଷଣ୍ଢ ଏବଂ ଜମିଦାର ଶ୍ରୀନିବାସ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଇଚ୍ଛାପୁରଠାରେ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ 'ବଟ ଦେଉଳ' ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ କିର୍ତ୍ତୀରାଜିମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ୟତମ ।  ୧୭୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମରହଟ୍ଟା  ଶାସନ କାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ନାଗପୁରର ରଘୁଜୀ ଭୋସଲେ ନାମକ ମରାଠା ଶାସକ ଏହାକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ,ଜାନୁଜୀ ଭୋଁସଲେ ମରହଟ୍ଟା ପ୍ରଧାନ ଥିବା ସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଦେଉଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।  ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର ସଖୀବଟରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁରୂପ ଭାବେ ମନ୍ଦିରଟିଏ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଉଛି । ଏବେ ଇଚ୍ଛାପୁରରେ ମଣିବିଗ୍ରହ ଶ୍ରୀବଳଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସୁଦର୍ଶନ ଏଠାରେ ସ୍ତମ୍ଭକାର ନହୋଇ ଗୋଲାକାର ଶାଳଗ୍ରାମ ପରି ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସଖୀବଟସ୍ଥିତ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ୍ତ ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଉଛି । ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ସିଦ୍ଧ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ବିଗ୍ରହର ଡାହାଣ ପାଖରେ ସଖୀବଟଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ପାଉଛି

                    (ସଖିବଟ ରେ ଥିବା ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ବିଗ୍ରହ)

 'ବ୍ରହ୍ମତନ୍ତ୍ର' ଏବଂ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀର କବି ବିପ୍ରଶ୍ରୀ ମାଧୁରୀଙ୍କ ଲିଖିତ ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ :

     "ଯାତ୍ରାଯାତ୍ରାୟାଂ ହଳାୟୁଧଃ ଗଚ୍ଛେତ୍ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରେ ।

      ଉତ୍କଳେ ପଞ୍ଚକ୍ଷେତ୍ରାଣି ବଦନ୍ତି ମୁନିପୁଙ୍ଗବାଃ ।।"

     

 ପୂଜାରିପାଲୀ ଶିଳାଲେଖ ଅନୁସାରେ ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଭୌମବଂଶୀୟା ରାଣୀ କଲ୍ୟାଣୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଥିଲେ :

"କନ୍ଦରା ଆତ୍ମଜା କାରଣେ।  କ୍ଷେତ୍ର ରଚିଲୁ ପ୍ରଭୁପଣେ ।। 

      ଏ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ର ନାମେ ଖ୍ୟାତ ।।

      ଅର୍ଦ୍ଧଯୋଜନ ଏହୁ କ୍ଷେତ୍ର । ତୋ ନିଷ୍ଠା ବାସ ପଦ୍ମନେତ୍ର  ।।

      ଗୁପତ ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷେତ୍ର ନାମେ । ଘୋଷିତ ହେବ ଧରାଧାମେ ।।

      ତୁଳସୀ ହେବ ତାର ତତ୍ତ୍ଵ । ବଢାଇ ସାଂଖ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ଵ ।।

                                (ସଖିବଟ ବୃକ୍ଷ)

ବଳଦେବଜୀଉ ମନ୍ଦିର 

ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ମନ୍ଦିର କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ସହରସ୍ଥିତ ଶାମଗୁଡିଆ ରାଜସ୍ୱ ଓ ବଡ ବାରଙ୍ଗ ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରାମଦ୍ୱୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତେବେ ଲୋକମୁଖରେ ଏହି ଗ୍ରାମକୁ “ଇଚ୍ଛାପୁର”ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏ ମନ୍ଦିର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ତୃତୀୟ ବିଜେ ସ୍ଥଳୀ ।ଜଗମୋହନ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଥମ ମହନ୍ତ ଷଡଗୋପୀ ରାମାନୁଜ ଦାସ ଏବଂ ପ୍ରବେଶ ମନ୍ଦିର ବା ବାଟ ଦେଉଳ ଜଗନ୍ନାଥ ଭ୍ରମର ବର ରାୟଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ସମଗ୍ର ମନ୍ଦିରର ଆବାସସ୍ଥଳୀର ପରିମାଣ ହେଉଛି ପ୍ରାୟ ଦୁଇଏକର ୬ ଡ଼େସିମିଲ ପରିମିତ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏଇ ମନ୍ଦିର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ଦିର ରହିଛି ଓ ଅନ୍ୟ ପାଖଟି ଉଦ୍ୟାନ ।  ଏହି ମନ୍ଦିରର ପାଚେରୀ ୧୪ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ । ମନ୍ଦିରର ଅରୁଣସ୍ତମ୍ଭଟି ୪୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶୀଷ୍ଟ । ମୁଖ୍ୟ ଗର୍ଭ ଗୃହର ଉଚ୍ଚତା ୭୫ ଫୁଟ  ଓସାର ୪୦ ଫୁଟ  ,ମଝି ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ୪୦ ଫୁଟ,ଜଗମୋହନ ଉଚ୍ଚତା ୬୫ ଫୁଟ ଓ ସିଂହଦ୍ବାର ବାଟ ଦେଉଳର ଉଚ୍ଚତା ୭୦ ଫୁଟ । ମନ୍ଦିର ବେଢା ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ୪୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ନିର୍ମିତ ଭବ୍ୟ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦିର,ପୁରାତନ ସପ୍ତପାବଚ୍ଛ ନିର୍ମାଣଶୈଳୀର ଆଧାରରେ ଏହା ବଉଳମାଳିଆ ପଥର ବ୍ୟବହାର କରି ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ମନ୍ଦିର ପିଢ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଅଛି ।ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଉଡୁଥିବା ପତାକାକୁ “ବ୍ରହ୍ମଚିରାଳ” ବା ‘ବ୍ରହ୍ମ ବାନା’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା ବେଳେ ମନ୍ଦିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିବା ୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚର ନୀଳଚକ୍ରକୁ “ବ୍ରହ୍ମନୀଳଚକ୍ର” ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର,ଗୁପ୍ତକ୍ଷେତ୍ର ,ଗୁପ୍ତ ବୃନ୍ଦାବନ,ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ମଣିବିଗ୍ରହ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଥିବା ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ତିନି ମୂର୍ତ୍ତୀ ବିଜେ କରିଛନ୍ତି : ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉ, ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଏବଂ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା । ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତୀମାନେ ହେଲେ, ଶ୍ରୀ ଗୋବିନ୍ଦ ଜୀଉ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶ୍ରୀ ସୁଦର୍ଶନ, ଶ୍ରୀ ବାଳଗୋପାଳ ଓ ଶାଳଗ୍ରାମ । ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଠାରୁ ମଝି ମନ୍ଦିରଟି ଟିକେ ସାନ ଯାହା ପଞ୍ଚ-ପାବଚ୍ଛୀ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀରେ ଗଠିତ । ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭଟି ଜଗମୋହନରେ ରହିଛି। ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରସାମନାରେ ଦୁଇ ପାଖରେ ଗଜକୁ ସିଂହମାଡ଼ିବସିଥିବାର ଦୁଇ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଏହା ପରେ ସାତଟି ପବିତ୍ର ପାହାଚକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ମୁଖଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିହୁଏ । ଏଠାରେ ନବଗ୍ରହଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ପତିତପାବନ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ରକ୍ଷକ ହନୁମାନଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତୀ ରହିଛି। ଏଇ ପବିତ୍ର ସାତଟି ପାହାଚ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାମନାକୁ ଦେଖିଲେ ସେଠାରେ ଉପବିଷ୍ଟା ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କର ଏକ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତୀ ରହିଛି । 

                          

ମନ୍ଦିର ବେଢ଼ାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର ଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଅଷ୍ଟଶମ୍ଭୁ ମନ୍ଦିର, ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ମନ୍ଦିର, କନକ ଦୁର୍ଗା ମନ୍ଦିର, ପାଦପଦ୍ମ ମନ୍ଦିର, ନବଗ୍ରହ ମନ୍ଦିର, ବାସୁଦେବ ମନ୍ଦିର, ଶ୍ରୀଗଣେଶ ମନ୍ଦିର, ରେବତୀ ମନ୍ଦିର, ତୁଳସୀ ମନ୍ଦିର, କଳ୍କୀ ମନ୍ଦିର, ଷଡ଼ଭୁଜ ଗୌରାଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର ଓ ଶ୍ରୀରାମ ମନ୍ଦିର। ଝୁଲଣ ଗୃହ, ରତ୍ନଭଣ୍ଡାର, ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପ, ମୁକ୍ତି ମଣ୍ଡପ ଆଦି ଆଉ କିଛି ସଂରଚନା ମଧ୍ୟ ବେଢ଼ା ଭିତରେ ରହିଛି। ଭକ୍ତମାନେ ବସି ପ୍ରସାଦ ସେବନ କରିବା ପାଇଁ ବେଢା ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ ବଜାର ରହିଛି।ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୀତିନୀତି ଓ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ କ୍ଷେତ୍ର,ଏଠାରେ ବଳଦେବ ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ମାତ୍ର ଭୈରବ ନୂହନ୍ତି କିମ୍ବା ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଜୀଉ ମୁଖ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାନୁଜ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ,ଭଗ୍ନୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଆୟୁଧ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ସହିତ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବିରାଜମାନ କରିଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଦାରୁ ମୂର୍ତ୍ତୀ ନୁହନ୍ତି,ସେ ସ୍ଵୟଂ ମଣିବିଗ୍ରହ,ଏଠାରେ ନବକଳେବର ହୁଏନାହିଁ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ‘ମହାପ୍ରସାଦ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଃଣନୈବେଦ୍ୟ ଏଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଜୀଉଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଏ ବିଶ୍ଵରେ ଏକମାତ୍ର ମନ୍ଦିର ଯେଉଁ ମନ୍ଦିରରୁ ଭକ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ହୋଇଥିଲେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ମୁତାବକ ନିଃଶଙ୍କୁଡି ଭୋଗ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅମଣିଆ ଦୋକାନରୁ ତିଆରି କରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ ପୂର୍ବକ ନିଜେ ଗୃହରେ ବା ମନ୍ଦିରରେ ସେବନ କରି ପାରିବେ । ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଶଙ୍କୁଡି ନୈବେଦ୍ୟ ନିଜ ପଣ୍ଡାଙ୍କ ଜରିଆରେ ତିଆରି କରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିପାରିବେ । ଯଦିଚ ଯାତ୍ରୀ,ଦର୍ଶନୀ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଗ ସାମଗ୍ରୀ ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ସେବନ ପାଇଁ ମିଳିଥାଏ ,ତଥାପି ଭକ୍ତ ବା ଯାତ୍ରୀ ଚାହିଁଲେ ପୂର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅନୁସାରେ ତାହା କରିପାରିବେ,ତେଣୁ ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ମନ୍ଦିର ପୃଥିବୀର ସବୁ ମନ୍ଦିର ଠାରୁ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ।

ଏଇ ମନ୍ଦିରରେ ଦିଅଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୩ଟି ଧୂପ ଓ ୫ଟି ଅବକାଶ ରହିଛି।

ସକାଳ ଧୂପ: ୯ଟାରୁ ୧୦ଟା

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ: ୧୧ଟାରୁ ୧୨ଟା

ଦ୍ୱିପହର ଧୂପ/ଅନ୍ନ ଧୂପ: ୨ଟା ୩୦ରୁ ୩ଟା ୩୦

ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୂପ: ୬ଟାରୁ ୭ଟା

ବଡ଼ ସିଂହାର ଧୂପ: ୯ଟା ୩୦ରୁ ୧୦ଟା

                                (ରସାବଳୀ)

କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ରସାବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଏଇ ମନ୍ଦିରରେ ରସାବଳି ପ୍ରସାଦ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହାଛଡ଼ା, ବଉଳ ଘଣ୍ଟିଆ, ଚଉରାଶୀ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ମକର ଚାଉଳ, ପୁର କାକରା, ପୋଟଳୀ ପିଠା, ଚିପା କାକରା, କରଞ୍ଜି, ଖଜା, ଲଡୁ, ଖୁଡୁମା, ଛେନା କାକରା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସାଦ ଚଢ଼ାଯାଏ।

ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପରି ଏ ମନ୍ଦିରରେ ୧୨ ମାସରେ ୧୩ ଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୁଏ । ଚନ୍ଦନ ପାଇଁ ରହିଛି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ବିରାଟ ଚନ୍ଦନ ପୁଷ୍କରିଣୀ । ଏଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଠାରୁ ୨୧ ଦିନ ଯାଏଁ ମହାପ୍ରଭୁ ଚାପ ଖେଳନ୍ତି । ଠାକୁରଙ୍କର ରହିଛି ଏକ କିଲୋମିଟର ବ୍ୟାପୀ ବିରାଟ ନିଜସ୍ଵ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ,ଯାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ୬୦ ମିଟର ରୁ ୮୦ ମିଟର । ଏଠାରେ ଦୁଇ ଦିନ ଧରି ଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ବାହୁଡା ଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୁଏ । 

ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ତାଳବଣ ମଧ୍ୟରେ ଧେନୁକା ନାମକ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ରାକ୍ଷସକୁ ବିନାଶ କରିବାପାଇଁ ଦେବତା ମାନେ ବଳଦେବଙ୍କୁ ଯେଊଁ ରଥ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ସେହି ରଥର ଧ୍ୱଜାରେ ତାଳ ଚିହ୍ନ ଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେବେ ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିପତି ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଦାରୂଦେବତା ବା ଦାରୂବ୍ରହ୍ମ ନ ହୋଇ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଳେବର ମଣି ବିଗ୍ରହ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥ ଏବଂ ନିବାସ ସ୍ଥଳୀକୁ ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶ୍ରୀ ବଳଦେବ ଜୀଉଙ୍କ ରଥ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବ ବୃହତ ରଥ । ରଥର ନାମ ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ଵଜ ରଥ । ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ରଥରେ ଚାରି ଦିଅଁ ଏକତ୍ର ଘୋସ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁ ବଳଦେବ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପରି ପହଣ୍ଡି ନ ହୋଇ ବାସୁକି ନାଗ ପରି ରହି ରହି ପହଣ୍ଡି ହୋଇଥାଆନ୍ତି ।  ପୁରୀ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଘୋଷଯାତ୍ରାରେ ନିର୍ମିତ ୩ ରଥକୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ , ବଳଭଦ୍ର ଏବଂ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଏକା ସଙ୍ଗରେ ରତ୍ନସିଂହାସନ ଛାଡି ପହଁଣ୍ଡି ହୋଇ ୩ ରଥକୁ ଆସିଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ୩ ଠାକୁର ଜଣେ ପରେ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥକୁ ପହଁଣ୍ଡି ହୋଇ ଆସିଥାନ୍ତି ।ରଥଯାତ୍ରା ପରଦିନ ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ଵଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ସେଥିପାଇଁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ପରଦିନ ଅପରାହ୍ନ  ସମୟରେ ହିଁ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରାଧିପତି ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା । ଚଉଦ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଧିପତି ଭାବେ ରଥର ଚକ ସଂଖ୍ୟା ୧୪ । ଚକ ଗୁଡିକର ଉଚ୍ଚତା ୬ ଫୁଟ୍ ଅଧେ ଚକ ଗୁଡିକର ଅର ସଂଯୁକ୍ତରେ ନିର୍ମାଣ ନ ହୋଇ ୭ ଇଂଚ ମୋଟା ବିଶିଷ୍ଟ ତିନି ଖଣ୍ଡ ନିଦା ଶାଳ କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ରଥ ୧୨୧୦ ଖଣ୍ଡ କାଠରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଭୂମି ଠାରୁ ରଥର ଉଚ୍ଚତା ୪୩ ହାତ ୯ ଆଙ୍ଗୁଳି ବା ୭୫ ଫୁଟ । ଭୂମି ଠାରୁ ରଥ ସ୍ଥିତ ସିଂହାସନର ଉଚ୍ଚତା ୧୨ଫୁଟ ଅଧେ । ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ହେଉଛି ସବୋର୍ଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବୋ ବୃହତମ ରଥ । ସାରଥିର ନାମ ପ୍ରଦୁ୍ୟମ୍ନ । ୭ ଗୋଟି ଅଖ ସପ୍ତତତ୍ୱର ପରିୟକ । ୯ ବରାନ୍ଦ ନବଗ୍ରହର ପ୍ରତୀକ । ରଥରେ ଦୁଇଟି ଧଳା ଦୁଇଟି କଳା ଘୋଡା ବନ୍ଧା ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏମାନେ ହେଲେ ତିବ୍ର, ଘୋର, ଦୀର୍ଘଶ୍ରମ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣନାମ । ରଥ ରଜୁର ନାମ ବାସୁକି । ରଥର ଆବରଣ ନାମ ସପ୍ତରଙ୍ଗ, ଦଉଡି ୭ଟି ପ୍ରତିଟି ୪୦ଫୁଟ ଲମ୍ବ ନେତର ନାମ ଉର୍ଣ୍ଣନୀ, ରଥ ସମ୍ମୁଖରେ ଗରୁଡ ଓ ହନୁମାନ , ଦ୍ୱାରପାଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ରୁଦ୍ର , ରଥର ରକ୍ଷକ ସ୍ୱୟଂ ବାସୁଦେବ ଶଙ୍କର୍ଷଣ, ପାଶ୍ୱ ଦେବତା ହେଲେ ହରିହର , ତ୍ରିପୁରାରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସିଦ୍ଧ, ବିନାୟକ ନୃସିଂହ, ବାସୁଦେବ, •ମୁଣ୍ଡା, ଭଦ୍ରକାଳୀ, ମଙ୍ଗଳା ଆଦି ଋଷିପଟ୍ଟାରେ ଅଙ୍ଗିରା, ପୌଲ୍ୟସ୍ତ, ପୁଲଃ, ଅଗସ୍ଥି, ଆତ୍ରେୟ ଓ କାଷ୍ୟପ, ରଥ କୁମ୍ଭର ନାମ ଭୁବନ,ବିଶ୍ୱ, ପୃଥିବୀ, ରକ୍ଷା କର୍ତା ନନ୍ଦ ଓ ସୁନନ୍ଦ । କେନ୍ଦ୍ରାପଡାର ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ରଥ ନିର୍ମାଣରେ ୪୦ ଜଣ ମହାରଣା ସେବକ ଓ ୮ ଜଣ କମାର ସେବକ ନିଧାରିତ ସମୟରେ ରଥ କାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି । ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପରି ଏହି ରଥ ପ୍ରତିବର୍ଷ ନୂଆଭାବେ ତିଆରି ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଦୁଇ ଚକ ,ଗୋଟିଏ ଅଖ,ଦୁଇଟି ଦଉଡି ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ରଥରେ ଆଦୌ ଫାଶୀକାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇନଥାଏ । ମୁଖ୍ୟତଃ ରଥର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାଳ କାଠରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ । ରଥ ବଡ ଦାଣ୍ଡରେ ଚାଲିଲା ବେଳେ ଏକ ଚଳନ୍ତି ମନ୍ଦିରର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ତୁଳସୀକ୍ଷେତ୍ର ଅଧିପତି ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉ ରତ୍ନସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରି ଘୋଷଯାତ୍ରାରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି । ବର୍ଷକରେ ଥରେ ଶ୍ରୀ ଗୁଣ୍ଡିଚାରେ ମାନବ ସମାଜକୁ ଶାନ୍ତି , ମୈତ୍ରୀ ତଥା ଭାତୃଭାବରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବା ନିମନ୍ତେ ମହାପ୍ରଭୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମତାଳଧ୍ୱଜ ରଥରେ ରଥାରୁଢ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଆଷାଢ ମାସରେ ରଥରେ ବସି ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ଯାତ୍ରା କରିବା ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ଏହି ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ କେନ୍ଦ୍ରାପଡାବାସୀ ଗର୍ବ କରୁଥିବା ବେଳେ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ କୋଣରୁ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଥାନ୍ତି ।

ରଥର ବିଶେଷତ୍ତ୍ୱ ...

ବଳଦେବଜୀଉଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତାଳଧ୍ଵଜ ଆଜ୍ଞାମାଳ ନ ପାଇଲା ଯାକେ ପୁରୀରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ଆଗକୁ ବଢ଼େନାଇଁ।