Bhoganandiswara Temple

 

1000yr Old Bhoga Nandishwara Temple, Nandi village in Chikkaballapura

The marvellous one of the oldest temples dates back in 9th century - Bhoga Nandeeshwara temple located at the base of Nandi Hills in the Chikkaballapur district of Karnataka state, India. It is dedicated to the Hindu god Shiva.

Bhoganandiswara is the northern temple of the twin. It is the oldest surviving temple in Nolambavadi-style of Dravidian architecture in Karnataka. The Arunachaleswara temple was added to its south shortly thereafter. The underwent restorations and additions through the Chola Empire period. The temples are notable for its large and intricately carved sabha-mandapa, the inscriptions, and artwork, much of it to Shaivism, but also significantly for Vaishnavism (Narasimha, Vishnu), Shaktism (Durga, Lakshmi) and Vedic deities (Surya, Agni).

The temple is protected and managed as a monument of national importance by the Archaeological Survey of India.

The history of the eastern regions of south Karnataka traces to ancient times. They developed under the reign of the Rashtrakuta and Ganga dynasties. By the 8th-century, the Hindu Nolambas – also known as Nolamba-Pallavas – were governing this region for the Rashtrakuta and Ganga dynasties. The reign of Mahendra I (860–895 CE) brought renewed powers and economic prosperity after he defeated the Banas. After the death of Mahendra I, his mother Devalabbarasi came to power assisted by her second son Iriva-Nolamba. She was great patron of arts, used the epithet Nolamba for her sons, and she built the Nolamba-Narayanesvara temple. The style that emerged from these period (850–1000 CE) reflects a synthesis of regional Hindu arts, and is now called the Nolambavadi style.

Early 9th-century inscriptions found near Nandi village refer to a temple for Shiva. However, these inscriptions do not mention this temple . According to the Archaeological Survey of India, these inscriptions can be attributed to the Nolamba dynasty ruler Nolambadiraja and the Rashtrakuta emperor Govinda , and they date from c. 806 and 810 CE. Copper plate inscriptions found about 10 kilometers away near Chikkaballapur refer to the wife of Bana Vidhyadhara making a gift to the temple. These are indirect references, as they do not specifically mention either of the two large twin temples. Based on architecture and iconography, the Bhoganandiswara and the Arunachaleswara temples are dated to no later than the 10th-century and no earlier than the 9th-century.

Kalyani (Pushkarni) - Bhoga Nandeeshwara Temple

The outer bounding wall (prakara) of the has two smaller goddess shrines of the Shakti . To the north of the shrines is a second compound with a navaranga mantapa (pavilion) with Yali pillars. Beyond this compound is a large stepped temple tank (kalyani or pushkarni), locally called "Sringeri Teertha" (the mythical source of the Pinakini river) where lamps are lit on certain festive days.

Vasantha mantapa near the Uma-Maheshvara shrine at the Bhoga Nandeeshwara temple .

View of the large Maha mantapa (main hall), a Vijayanagara empire era construction at the Bhoga Nandeeshvara temple.

Window art and relief work at the Bhoganandeeshvara temple.

Yali pillars in the vasantha mantapa, a Vijayanagara era addition at Bhoga Nandeeshvara temple .

Vasantha mantapa ("marriage alter") is a Vijayanagara era contribution to the Bhoga Nandeeshwara temple.

Ornate pillar in the large open mantapa is a Vijayanagara era addition to the Bhoga Nandeeshvara temple.

Ornate pillar of the vasanta mantapa, made of soap stone, is a Hoysala era contribution.

Open mantapa facing a minor shrine at the rear in the Bhoga Nandeeshwara temple .

 Entrance to minor shrine at the rear in the Bhoga Nandeeshwara temple.

Ornate Pillar carvOrnate Carvings on the Uma-Maheshswara Shrineings of the Vasantha Mantapa

Ornate Carvings on the Uma-Maheshswara Shrine

Ornated pillar of Vasanta Mantap

Window carving on outerwall of the Arunachaleshswara shrine in the Bhoga Nandeeshvara temple 

The temple complex has two large shrines: the Bhoganandiswara and the Arunachaleswara temples. They have very similar architecture, but not exactly the same. The "Arunachaleswara" shrine to the south of the two is newer and has a slightly more complex artwork. Both share a large courtyard and open sabha-mandapa. Each has a navaranga, an antarala, a sukanasi, a garbhagriha and a Dravida-style vimana. The vestibule and hall are provided with perforated stone screens called Jali. Each shrine has a nandi mantapa in front (hall with the sculptured image of Nandi the bull) facing the sanctum.

In between the twin temples is a small intervening shrine called the "Uma-Maheshwara" shrine with a kalyana mantapa ("marriage alter") supported by ornate pillars in black stone with reliefs depicting of the Hindu gods Shiva and his consort Parvati, Brahma and Saraswathi, Vishnu and Lakshmi, the Vedic god of fire Agni and Swaha Devi. In front is a meticulously carved black stone kalyana-mandapa with decorative creepers and birds, one that "excels beyond those found in later era Hoysala temples", according to ASI.

According to the art historian George Michell, the temple is a typical 9th-10th century Nolamba construction with pilasters on the outer walls of the shrines, perforated decorative stone windows which contain figures, of a dancing Shiva (south wall of the Arunachaleshwara shrine) and Durga standing on a buffalo head (north wall of Bhoga Nandeshwara shrine). Pyramidal and tiered towers (shikhara) rise from the two major shrines. Each major shrine has a large linga in the sanctum (the universal symbol of the god Shiva) with a sculpture of Nandi (the bull) in a pavilion facing the shrine

 According to Michell, during the 16th century Vijayanagara period, a pavilion with elegant pillars was added in between the two major shrines. The pillars crafted out of grey-green granite have relief sculptures of attendant maidens. Michell feels the minor "Uma-Maheshwara" shrine was added in between the two major shrines (behind the pavilion) during the post Vijayanagara rule of the Gowdas of the Yelahanka dynasty. The minor shrine has a procession of deities and sages in wall relief. The wall that links the two major shrines was cleverly constructed so as to be in-distinguishable from the two original shrines. A spacious pillared hall was also added in front of the two major shrines.

ଆମ ଗାଁର କାଳୀ ପୂଜା

ମା କାଳୀ ଆମ ଗାଁର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ....ସୁଖ ଦୁଃଖ,ହସ ଲୁହ ସବୁଥିରେ ମାଆ ସାଥିରେ ଥାଏ । ମାଆକୁ ବର୍ଷରେ ଥରେ ପୂଜା ମଣ୍ଡପରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଁ ଗାଁ ଲୋକ ଅନେଇ ରହିଥାନ୍ତି । ଜାତି ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଶେଷରେ ମାଆ ତ ସଭିଙ୍କର। କାଳୀପୂଜା ଆମ ଗାଆଁରେ ଭାଇଚାରାର ପ୍ରତୀକ । ୩୬ ବର୍ଷ  ହେବ ମାଆ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି ଗାଆଁରେ । ୧୯୮୮ ମସିହାର କଥା  ପୂର୍ବରୁ ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ ଗାଁ ରେ ଅଭାବ ଅନାଟନ ଭିତରେ ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଦୁଇ ପଞ୍ଚାୟତ କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଗଲା କାରଣ ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ପରିସ୍ଥିତି ଥାଏ ଗୋଟେ ଗାଁ ପୂଜା କରିବା କ୍ଷମତା ନଥାଏ  । ଗାଆଁର ସୁଖ ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାଆ କୁ କଲିକତାରୁ ଆଣି ଚାଳ ଛାମୁଣ୍ଡିଆ କରି ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ କିଛି ପୁରୁଖା ଲୋକ ଯେଉଁମାନେ କଲିକତାରେ ରହି ଥିଲେ ସେହି ଦିନରୁ ମାଆ ବାର୍ଷିକ ପୂଜା ସହିତ ସମସ୍ତେ  ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତର୍ପଣ ସହିତ  ଯୋଡି ହୋଇଛନ୍ତି । 

ଯେଉଁଦିନ ମାଆର ଭସାଣି ହୋଇଥାଏ ସେଦିନ ଗାଁ ଟା ଖାଁ ଖାଁ ଲାଗେ ଯେମିତି ଶୀରି ଚାଲିଯାଇଛି । କିଛି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଅଗୁରୁ,ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ,ଦୀପ ବାସ୍ନାରେ ମହକି ଉଠୁଥିବା ଗାଁ ଦାଣ୍ଡରେ ପୁଣି ନିରବତା ବିରାଜିଥାଏ । ଗାଁକୁ ଯିଏ ଯେତେ ଦୂର ବିଦେଶରୁ ଆସିଥାନ୍ତି ମାଆ ବିଦାୟ ନେବା ପରେ ପରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଫେରିଯାଆନ୍ତି କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ । ଫେରିବା ବେଳେ ଆଖି ଲୁହରେ ଜକେଇ ଯାଏ । ସଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବା ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ଥିବା ସେ କାଠ ମେଢ଼କୁ ଦେଖି ମାଆର ମୃଣ୍ମୟୀ ମୂର୍ତ୍ତି କିଛି ସମୟ ମନ ଭିତରେ ଛାପି ହୋଇ ରହିଯାଏ ।

କଥାରେ ଅଛି ମାଆ ପୂଜା ପାଇବା ବେଳେ ଯିଏ ଯାହା ମାନସିକ କରି ମାଗିଥାଏ ମାଆ ତାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୁରା କରିଥାଏ ।ବିଜ୍ଞାନ କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିବା ଲୋକ ,ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକକୁ ପାଖରୁ ଦେଖିଛି। ଆମ ଗାଆଁ ର ଅନେକ ପରିବାର ପୁଅଟି ପାଇଁ ମାଆ ପାଖରେ ଅଧିଆ ପଡନ୍ତି ....ମାଆ ଉପରେ ତାଙ୍କର  ଅଗାଢ଼ ଭରସା ।

ଦୁଇମାସ  ପୂର୍ବରୁ କାଳୀ ପୂଜା ପାଇଁ ମା କାଳୀ ପୂଜା କମିଟି ସଭା ହୁଏ । ମୁଁ ଦେଖିଛି  ସଭାରେ ଗାଆଁର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁବକ ମାଆଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ  ଭାଗ ନିଅନ୍ତି । ସେହି ସଭାରେ ଆୟଵ୍ୟୟ ହିସାବ ହୋଇ ଚାନ୍ଦା ସ୍ଥିର ହୁଏ ।ପୂଜା ରେ କେତେ ଖର୍ଚ୍ଚ, ସଜାସଜି,ତୋରଣ ଆଦିରେ କେତେ ଖର୍ଚ୍ଚ ,ପ୍ରସାଦ କେତେ ଖର୍ଚ୍ଚ ,ଡ୍ରାମା ପାଇଁ କେତେ ଖର୍ଚ୍ଚ।

ଏମିତି ହିସାବ କରୁ କରୁ ବଜେଟ ଉଣା ହୋଇଯାଏ ।ଡ୍ରାମା ପାଇଁ ଟଙ୍କା କେଉଁଠୁ ଆସିବ??,ମୁରବି ସାହସ ଦିଅନ୍ତି  ଆରେ ସବୁ ମାଆର ଇଛା। ମାଆ ଚାହିଁଲି ଚାରି ରାତି ଡ୍ରାମା ହେବ ।ଟଙ୍କା ଉଣାଥାଏ କେଜାଣି କେମିତି ଟଙ୍କା  ଆୟୋଜନ ହୋଇଯାଏ ସେ କଥା ମାଆ ଜାଣେ ।ଗାଆଁରେ ବନ୍ଧୁ ବାନ୍ଧବ ଝିଅ-ଝିଆଣି ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଯାନ୍ତି ।ଗାଆଁଟା ପୁରିଲା ପୁରିଲା ପରି ଲାଗେ ଯେମିତି ଏକ ଗର୍ଭ ଧାରିଣୀ ମାଆ। ମୁଁ ମନେ ପକାଏ ଯେଉଁମାନେ ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଗାଆଁ ବାହାରେ ଦୂର ସହରରେ ବିତାଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତେ ଆସିଗଲେଣି ନାଁ ନାହିଁ । ଅନନ୍ୟ ଲାଗେ ସେ ଘର ବାହୁଡା ବେଶଭୂଷା । ଗାଆଁ ଦାଣ୍ଡ ପାନ ଛିପରେ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଥାଏ ।

ମୋ ଆଖି ଉଠିବା ଦିନରୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ମାଆ ମାଟିରୁ ଦେବୀ ହେବା  ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ମାଟି ଅନୁକୂଳ ହୁଏ । ନଡ଼ାରେ ମାଆର ଅସ୍ଥି  କଙ୍କାଳ ତିଆରି ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ ଏକ ମାଟିଆ ତା' ପରେ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗେ । ଚଣ୍ଡୀ, ଚାମଣ୍ଡା ମୁଣ୍ଡ ଲାଗିବା ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଉତ୍କଣ୍ଠା ସହ ଅପେକ୍ଷା କରେ । ମୂର୍ତ୍ତିକାର , ଅରକ୍ଷିତ ଭାଇ ମନରେ ଏଥର କଣ କଳ୍ପନା ଆସିଥିବ ସେ ହିଁ ଜାଣିଥିବେ ଏକା । ପୂଜା କମିଟି କହି ଦେଇଥାନ୍ତି ଆଗୁଆ,ଏମିତି କରିବା ସେମିତି କରିବା ମାତ୍ରା ହେଲା ବେଳକୁ ତାହା ହୁଏ ଯାହା ମାଆର ଇଛା ।ଯେବେ ଠୁ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସେବେ ଠୁ ମୁଁ ସେହି ଜାଗା ରେ ଡେରା ପକାଇ ଦିଏ । ଭୋକ ଶୋଷ ଭୁଲି ସେଇଠି ବସେ। ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ଦେଖେ । ମୂର୍ତ୍ତିକାର ଭାଇ ନିଜେ ଆରମ୍ଭ ଦିନ ଠୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢି ଆସୁଛି ।ଏହି କାମ ରେ ତାଙ୍କ ପୁରା ପରିବାର ଲାଗିପଡ଼େ ।ଛୋଟ ପିଲା ଥିଲି, ନା ଶିବ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲି ନା ଶକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ । କୌତୁହଳ ରେ ପୁରୁଖା ଲୋକଙ୍କୁ ପଚାରେ ,କାଳୀ ଠାକୁରାଣୀ କହିଁକି ଶିବ ଠାକୁର ଉପରେ ପାଦ ପକାଇ ଜିଭ କାମୁଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି ଟିକେ କୁହ ତ ??

କାଳୀ ଠାକୁର ହେଉଛନ୍ତି ଭାଇ ବୋହୁ ଓ ଶିବ ଠାକୁର ତାଙ୍କ ଦେଢ଼ଶୁର । ସେ ରାତିରେ ଉଲଗ୍ନ ହୋଇ ବୁଲି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନାଶ କରି ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଅନ୍ତି ।ଶିବ ଠାକୁର ତାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଦିନେ ଦୁଆର ବନ୍ଧରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ । କାଳୀ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କୁ ଜଣା ନାହିଁ । ଅଜାଣତରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଶିବ ଠାକୁର ଉପରେ ପଡି ଯାଇଛି ସେଥିପାଇଁ ସେ ଜିଭ କାମୁଡି ଦେଇଛନ୍ତି । 

ମୁଁ ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ମାରି କହେ ,ଓଃ....

ଆଚ୍ଛା ....ପୁରାଣ ଦକ୍ଷତା ଉପରେ ମୋର ଟୀକା ଟିପ୍ପଣୀ କରିବାର ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସହଜେ ଅନୁମେୟ ଦେଢ଼ଶୁର ଭାଇ ବୋହୁଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ କେତେ ଶାଳୀନତା ପୂର୍ଣ୍ଣ । ମୁଁ ନିଜେ ଦେଖିଛି ଭାଇବୋହୁ ମାନେ ହାତେ ଲମ୍ବର ଓଢଣୀ ଦେଢ଼ଶୁର  ଆଗରେ ଟାଣନ୍ତି । ଯେମିତି ଲାଗେ ଭାଇବୋହୁ ଓ ଦେଢ଼ଶୁର ମୁହଁ ଦେଖା ଦେଖି ଆମ ସଂସ୍କୃତି ବିରୋଧୀ ।ଛାଡ଼ନ୍ତୁ ସେ କଥା ,ଅନ୍ୟଦିନେ  ଆଲୋଚନା କରିବା, ଏବେ ଚାଲନ୍ତୁ ମିଟିଙ୍ଗ ଭିତରେ ପଶିବା 

ପୂଜା କମିଟି ସଭାପତି ,କେସିୟର ମୁଖ୍ୟ ମେମ୍ବରଙ୍କ ଉପରେ ଫଣ୍ଡ  ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟକୁ ନେଇ ପ୍ରବଳ ଚାପ । କେମିତି କମ୍ ପଇସାରେ ସବୁଠୁ ଭଲ ସାଉଣ୍ଟ ସିଷ୍ଟମ ,ତୋରଣ,କପଡା ସିଲିଂ ହେବ । ପୂଜା ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ମାପଚୁପ ହୋଇ ଗାତ ଖୋଳା ହେବ ବୋଲି ଜୀବନ,ମିଥୁନୁ କୁ କଡା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ ।

ଦଶ ଦିନ ଆଗରୁ ବଜେଟକୁ ମେକଅପ କରିବା ପାଇଁ ଗାଆଁରେ ଯାର ବାଉଁଶ ବୁଦା ଅଛି ତାଠୁ ମାଗଣାରେ ବାଉଁଶ ଅଣାଯାଏ । ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଫଣ୍ଡ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ । ସେ ବାଉଁଶ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଓ ଗାଆଁ ଦାଣ୍ଡ ସଜାରେ ଲାଗିବ । ଟେଣ୍ଡ ଵାଲା ଶେଷରେ ସେ ବାଉଁଶ  ପଇସାକୁ କାଟି ତାର ପ୍ରାପ୍ୟ ନେବେ । ଥରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ତ କୌଣସି ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ ସ୍କୁଲରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ ଶିଖା ଯାଇନଥିବ ଯାହା ସେତେବେଳେ ଚାଲିଥିଲା ,  କେମିତି ନିଅଣ୍ଟ  ରୋକିବା ତାହା ପ୍ରତିଟି ଆଦାୟକାରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଥାଏ । ଗାଆଁରୁ ଘର ପିଛା ସର୍ବ ନିମ୍ନ ଚାନ୍ଦା ଆଦାୟ ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟା ରେ ହୁଏ । ଗାଆଁ ବୁଲିଲା ବେଳେ ପ୍ରତି ପରିବାରର ଅଭାବ ଅସୁବିଧା ସଂଘର୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କାହାକୁ ଚାନ୍ଦା ପାଇଁ ଚାପଗ୍ରସ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ  । ଯାହାର ଥାଏ ସେ ଦେବାରେ ଡେରି କଲେ ତା ପଛରେ ଭୟଙ୍କର ସମାଲୋଚନା । ଏଇ ତ ଜୀବନ.... ଝଡ଼ ଝଞ୍ଜ ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ଭିତରେ ଟିକେ ହସି ହସାଇବା । ଗାଆଁ  ଟୋକାଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରସ୍ତୁତି ମେଳି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୈଳୀ କେଉଁ ପ୍ରଫେସନାଲ୍  ଇଭେଣ୍ଟ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ କମ୍ପାନୀଠୁ କମ୍ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ମାଆର ଘଟ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ  ଗାଆଁ ଠାକୁରାଣୀ ପୋଖରୀ କଳସ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଢୋଲ,ମୃଦଙ୍ଗ ,ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ଗାଆଁ ଦାଣ୍ଡ ମାଆ ଆସି ମୂର୍ତ୍ତି ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ତାର ଆଖିକୁ ଦେଖିଲେ କାହିଁକି କେଜାଣି ମନ ଶିହିରୀ ଉଠେ । ଲାଗେ ଯେମିତି ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି ସାମର୍ଥ୍ୟ  ମୋ ଭିତରକୁ ପଶି ଯାଉଛି । ମାଆର ରାଗ ମିଶା ସ୍ମିତ ହାସ୍ୟ ପିଲାଠୁ ବୁଢା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେଙ୍କୁ କରୁଣା ଢାଳିଦିଏ ।

ମାଆକୁ ବେଶୀଦିନ ରଖି ହୁଏନି । ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପରେ ପରେ ବିସର୍ଜନ କରି ଦିଆ ହୁଏ । ମୁଁ ନିରୀହ ଜୀବ ହତ୍ୟା ରୂପକ ବଳିଦାନ ଦେଖେନି ମାଆ ଆଗରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ । ଗାଆଁ ଲୋକେ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗର୍ବ ,ଅହଙ୍କାର ଓ ପରଶ୍ରୀକାତରତାକୁ ବଳୀ ଦିଅନ୍ତି । ଆଖୁଗଛ ଓ ପାଣି କଖାରୁକୁ ଏକା ଚୋଟରେ କାଟି ମାଆକୁ ସମର୍ପି କରାଯାଏ ବୋଲି ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି କୁହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଆମର ବୈଷ୍ଣବ ରୀତିରେ  ଅନୁଯାୟୀ ବିରି ବଳୀ ପ୍ରଥା ରହିଆସିଛି ।ଘଣ୍ଟ ଘଣ୍ଟା ହୁଳୁ ହୁଳି ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରରେ ଗାଆଁ ଥରି ଉଠେ । ସତେ ଯେମିତି ଗାଆଁ ରେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗରେ ବଳୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଆଁରେ ଖେଳିଯାଏ ।ମାଆ ସହ ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଯୋଡ଼ା । କିଏ ଅଧିର ହୋଇ ନାଚିଲାଣି ତ କିଏ ଲମ୍ବ ହୋଇ ଭୁଇଁରେ ଗଡ଼ିଲାଣି ।

ମାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରତୀ ଦେଖିବାକୁ ଭିଡ଼ ଜମେ ।

ଏବେ ତ ସମୟ ଓ ରୁଚି ବଦଳି ଗଲାଣି । ପୂର୍ବରୁ କିଛି ଅଲଗା ଥିଲା । ଡିଜିଟାଲାଇଜେଶନର ନାଁ ଗନ୍ଧ ନଥିଲା । ନଥିଲା ମୋବାଇଲ ଫୋନ । ଇଣ୍ଟରନେଟ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ।ହେଲେ ମାଆ ର ଖବର ଆଖ ପାଖ କୋଡ଼ିଏ ଖଣ୍ଡ ଗାଆଁକୁ ଚାଲି ଯାଉଥିଲା। ଭକ୍ତ ମାଡି ଆସୁଥିଲେ ଦୂର ଗାଆଁରୁ ଆମ ଗାଁ କୁ ।

ଲୋକ କୁହା କୁହିଁ ହୁଅନ୍ତି:-ମଧୁରଗଣ୍ଡ ଗାଆଁର କାଳୀ ପୂଜା ଖୁବ ବଡ଼ ଧରଣର କରନ୍ତି  ,ଯେଉଁ ରଙ୍ଗ ଢଙ୍ଗରେ ପୂଜା ହୁଏ ତାହା ଆଉ କେଉଁ ଗାଁ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । "ମଧୁରଗଣ୍ଡ" କାଳୀ ପୂଜା ନିଆରା । ସତରେ  ପାଖା ପାଖି ମାସେ  ଗାଆଁ ଏକ ଫୁଲହାର ପରି ଗୁନ୍ଥି ହୋଇଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ନାନା ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଥାଏ ।

ଜାତିବାଦ ,ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମବାଦର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରୁ ଆମ ଗାଆଁର ପୂଜା ।ସକାଳେ ଭିକାରୀ ବଳ,ଅରବିନ୍ଦ ମୁଦୁଲି ଓ ନିମାଇଁ ହରିଚନ୍ଦନ ଆଦିଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଭଜନ ବାଜେ ,ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ କାମ କରୁଥିବା ଆମ ଗାଆଁ ଟୋକାଙ୍କ ଡିମାଣ୍ଡ କରନ୍ତି ହିନ୍ଦୀ ଗୀତ ।

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଷ୍ଟେଜ ଉପରେ ଗାଁ ପ୍ରତିଭଙ୍କ ଅସଲ ଖେଳ ।

ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଳତୀ ପରେ ଭଜନ କୀର୍ତ୍ତନ ସବୁ ସରିଗଲାପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଗାଁର କୁନି କୁନି ପିଲାଙ୍କ ଡ୍ୟାନ୍ସ.... ତାକୁ କୋରିଓ ଗ୍ରାଫ କରିଥାନ୍ତି ଆମ ଗାଁର ହିନ୍ଦୀ,ତେଲୁଗୁ ସିନେମା ଦେଖୁଥିବା ଯୁବପିଢି .....ଆମା ଦେ ଆ ଦେ...ନଗିନ ଡ୍ୟାନ୍ସକୁ ଛାଡି ଆହୁରି ଅନେକ ଆଇଟମ୍ ନମ୍ବର। ଏକକୁ ଆରକ। ଲାଗେ ଯେମିତି ଆମ ଗାଆଁ ରେ ପ୍ରତିଭା ଖୁନ୍ଦିକି ଅଛି । ଭାରି ଆମୋଦ ଦାୟକ ସେ କ୍ଷଣ ସବୁ.....କହିଲେ ସରିବନି ।

 ମୋ ଗାଆଁ ସାଙ୍ଗ ,ଭାଇ,ବନ୍ଧୁ ଯିଏ ଏ ଲେଖାକୁ ପଢିବେ ବାକି ଅନୁଭୂତି କମେଣ୍ଟ  କରିବେ । ଏବେକାର ଗାଁର ଯୁବ ପିଢ଼ି ଆହ୍ୱାନ କରିବି ସେ ମୋ ଗାଁର ନିଆରା ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ଵବିଦିତ କରାନ୍ତୁ । ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ ଆଧୁନିକ ଓ ବ୍ରାଣ୍ଡ ଆଦି ପଶିଛି ପୂଜାରେ ହୁଏତ ଅନେକ ଯାକଜକମରେ ପୂଜା ହେଉଛି କିନ୍ତୁ ସେ ଅତୀତର ସେ ମିଠାପଣ ,ଭାଇଚାରା ପରିବେଶ ମନେ ପକାଇଲେ ଅଜାଣତରେ ଆଖି ଲୋତକପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଆଖି ଆଗରେ ନାଚି ଉଠେ ଆମ ଗାଁ କାଳୀପୂଜା ।

ଆଈ

ପ୍ରଭାତର ନୂତନ ଆଲୋକରେ ଜାଜୁଲ୍ୟମାନ ପ୍ରକୃତିର ସମ୍ଭାର କରୁଥିବାବେଳେ , ପୂଜ୍ୟ ଆଈଙ୍କର ମହାପରାୟଣର ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ , ତାତ୍ତ୍ୱିକ କରିଦେଇଥୁଲା ଜୀବନମୂହୁର୍ଭର କିଛି ଅବକାଶକୁ । ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଛକାପଞ୍ଝା ଖେଳ ଚେତାଇ ଦିଏ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ମଣିଷକୁ ଜୀବନର ମର୍ମ ।  ସବୁ ପିଲାଙ୍କ ପରି ମୋର ବି ମାମୁଁଘର ସ୍ମୃତି ବେସ୍ ମଧୁର । ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଅବକାଶରେ ସ୍କୁଲ୍ ବନ୍ଦ ହେଲାପରେ ବୋଉ ସହ ମାମୁଁଘରକୁ ଅତିକମରେ ସପ୍ତାହେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ପାଇଁ ଯିବା ପ୍ରାୟତଃ ସ୍ଥିର । ଆଈ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସାନ୍ନିଧ୍ର , ବଡ଼ ଅଜା ବାଡ଼ିକୁ ଯାଇ ଖଜୁରୀ , ଖୁରିକୋଳି , ଜାମୁକୋଳି ଖାଇବା , ମାଇଁଙ୍କର ରୋଷେଇଘରେ ନାନାଦି ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାଆଳତିରେ ଗାଁ ଠାକୁରାଣୀ ମନ୍ଦିରରେ ଘଣ୍ଟାଏକାଳ ବଡ଼ ଅଜା ସହ ପୁରାଣ ପଢିବା ଆଜିବି ମନମାନସରେ ବେଶ୍ ପରିପୃଷ୍ଟ । ରଜ , ଅଷ୍ଟମୀରେ ଆଈଙ୍କର ଆଗମନକୁ ବେଶ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠାର ସହ ଅପେକ୍ଷା ଥାଏ ମୁଁ , ଆଈ ଆସିଲେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଝୁଲା ଉପରେ ନଜର । ସୁଦୀର୍ଘ ଦୁର୍ବଳ ଶରୀର , ବୟସ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମେରୁଦଣ୍ଡ ସମ୍ୟକ ନଇଁ ଯାଇଥାଏ ,  ଆଈଙ୍କର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କେବଳ ସେ ଝୁଲାକୁ ମୋ ମା କିମ୍ବା ମୋ ବଡ଼ ଦିଦିଙ୍କ ହାତକୁ ଦେବେ , ନା ଘରର ଆଉ କାହାରିକୁ ଦେବେ ନାହିଁ । ପ୍ରାୟତଃ କିଛି ଘଣ୍ଟା ପରେ ଅଥବା ଅତି ବେଶୀରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ହିଁ ତାଙ୍କର ରହଣି ଆମଘରେ । ରାତିରେ ଶୋଇବା ପୁର୍ବରୁ ଆଈ ଜଣ ଜଣ କରି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମନଖୋଲା ଆଳାପ କରିବେ,ଆରମ୍ଭ ହେଇଯାଏ ଆଈ ପାଖରେ ଶୋଇବ କିଏ...?? ଆଈ ଆଉ ମୋ ମା(ବୋଉ) ମଝିରେ କେବଳ ମୋର ହିଁ ଅଧିକାର ବୋଲି ଆଈ ଶୁଣାଇ ଦିଏ କୋର୍ଟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି ପରି । ପରଦିନ ସକାଳେ ଗହୀର( ଗୋଟେ ଗାଁ ରୁ ଅନ୍ୟ ଗାଁ ଭିତରେ ଜମି କୁ) ଦେଇ ଯିବେ ବୋଲି ଆଈ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଏ । ଆମେ ସବୁ ସାନ ବଡ଼ ନାତି ନାତୁଣୀ , ତାଙ୍କ ସହ ଥଟ୍ଟା ମଜା ହୋଇ ଗାଁ ଶେଷ ମୁଣ୍ଡ  ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉ । ଆଈ ଆମଠୁ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି , ପରିସମାପ୍ତି ଘଟେ ବିଗତ ଦିବସରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ ସୁଖଦ ଅନୁଭୂତିର । ଏ ଥିଲେ ମୋ ଆଈ , ସେ ବି ଆଜି ଚାରି ବର୍ଷ ହେଲା ଆରପାରିରେ । ଅଜାଙ୍କର ଆଉ ଦୁଇଜଣ  ଭାଇ , ସେ ବି ଆଜି କିଛି ବର୍ଷ ହେଲା ସୁଦୂର ଆରପାରିରେ  ଶେଷ ନିଃଶ୍ବାସ ତ୍ୟାଗ କରି ଆମକୁ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ କରିଯାଇଛନ୍ତି । ନିଃସନ୍ଦେହ ତାଙ୍କର ଅମରାତ୍ମାର ସଦଗତି ହୋଇଛି ଏବଂ ଧରାଧାମରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ନାଟିକାରେ ଅଭିନୟ ପାଇଁ ଜନମାନସରେ ଆଦୃ ତ ତଥା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦରବାରରେ ପୁରସ୍କୃତ ପ୍ରାୟ । 

 କଳାକାରମାନଙ୍କର ଦୈବିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବଧୂ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ସମାପ୍ତ ହେଲେହେଁ ଜୀବନର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ସଦେବ ଚଳଚଞ୍ଚଳ । ଜୀବନର ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସିମିତ ଅବଧୂରେ ମାୟାମୋହପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରରେ କାମାସକ୍ତି ନହୋଇ , ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବଚେତନାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ମହାମାନବିକ ଧର୍ମାନୁସରଣକରି ମାନବୀୟ ଜନ୍ମପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅମୂଲ୍ୟ ଦାନର ଦକ୍ଷିଣା ପରିତୋଷ କରିବା ଏକାନ୍ତି କାମ୍ୟ । 

ଆଈ ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ ମୋ ପାଇଁ ଥିଲା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲ ପାଇବା ବେଶି ସବୁ ନାତି ନାତୁଣୀ ମାନଙ୍କ ଠୁ । କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ସହିତ କହିବାକୁ ପଡୁଛି ଆଈ ଆଜି ଆମ ଗହଣରେ ନାହାନ୍ତି ଚାରି ବର୍ଷ ହେବ ସେ ଆମକୁ ଛାଡି ଆରପାରିରେ ।

KANCHI ABHIYAN ( କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନ)

                          

Puruchottam Dev (1468-1497 AD) is known as the second greatest emperor of the Gajapati dynasty of Odisha.  As a worthy successor of Kapilendra Deva, he prospered the Gajapati dynasty and above all the north of Odisha.  Due to his strong and intelligent personality, he was able to present himself as an extraordinary ruler among Suryasulhi Gajapatis.  He was the main protagonist of the so-called Kanchi-Kaberi legend.  He took many steps towards the spread of Utkal culture and civilization in South India.  He was the patron of Jagannath Chetna.  Due to his talented administration, he became the favorite of every Odia. Kanchi Abhiyan, a mythological story of Srijagannath.  A perusal of legends, mythological facts and history suggests that Puruttom Dev was one of the Ganga kings who ruled Odisha many years ago.  He is known as a great devotee and servant of Jagannath.  He considered Jagannath to be the master of the world and himself to be a simple servant and was also introducing others.  The events that took place between King Puruttam Dev and the King of Kanchi to marry Padmavati, the daughter of the King of Kanchi in modern Tamil Nadu state, are described in detail in many mythological and historical pages as the Kanchi Campaign.

Kanchi Abhiyan

 One day the king of the Ganges, Puruttam Dev, went on a journey to South India and reached a kingdom called Kanchi.  Kanchi had pitched his camp in a garden of the state capital.  There, Puruchottam Dev met Padmavati, the daughter of the King of Kanchi, and both of them fell in love at first sight.  After a few days this relationship turned into love.  And King Parkuttam persuaded Padmavati, the daughter of King Kanchi, to marry him.  After this message reached the king of Kanchi, one day the king summoned Parkuttam Dev to his court accompanied by his daughter Padmavati.  There, being pleased with Puruhottam Dev's behavior, the King of Kanchi offered to give his daughter away to Puruhottam Dev.  The king of Gajapati happily agreed to the proposal and returned to his kingdom after a few days.  On his return, he invited the King of Kanchi to see the chariot procession of his kingdom. 

A few days after Puruchottam Dev's return to his kingdom, preparations are made for the Rath Yatra in Puri.  At this time, at the request of Puruttam Dev, the king of Kanchi sent a minister of his court to Puri to see the Rath Yatra and also formally sent his daughter Padmavati's marriage proposal.  Time of the ride.  The king is busy organizing the procession.  As soon as Kanchiraja's minister Mahadaya arrived at Puri, King Purkuttam received him with a warm welcome and made good arrangements for his accommodation and carriage.  One of the main attractions on the Rathayatra day is the Puri Gajapati Maharaja Cherapahera Seva.  Lakhs of devotees and public meet at both Singhdwara and Gundicha temples to witness this Cherapahara principle.  At that time, the singers were walking down the road and before the chariot was pulled, the King of Gajapati swam in a golden robe on the chariot and showed his devotion.  On the day of the procession, the minister of the Kanchi state was shocked to see the scene of Purkuttam Dev beating him.  The minister could not easily accept the sight of a so-called king of a state sweeping the streets like a low caste and was promptly returned the scissors.  And the moment he reached Kanchi, he went to the king, explained all the scenes that he had seen before the king, and rejected the marriage proposal of the king's daughter with a Jharudhar, and requested the king to find a prince for Padmavati through Swayambar.  Hearing this, the king himself got angry and decided to find the prince through some wise man.

Accordingly, a Swayambar was organized in the court of the King of Kanchi but Puruttam Dev was not invited to the said Swayambar.  Seeing such an unceremonious departure of the guest and minister of Kanchi state, King Puruttam Dev sent a spy to Kanchi to investigate.   Parkuttam Dev was greatly disturbed and humiliated when he got the news of the organization of Swayambar from the spies.  And at the same time promising to release Padmavati, Kanchi called for war in revenge against the king's decision.   After winning the war, he married Padmavati.  After the conquest of Kanchi, the idol of Ganesha brought from there by Puruttam Dev is now worshiped as 'Kanchi Ganesh' in the premises of the temple.  That Ganesha idol is being worshiped at the back door of the shrine.

Manik Gauduni story

 Manik Gauduni Story: After winning the Kanchi campaign, Lord Jagannath is returning with a black horse, a white horse and a mighty soldier. While returning, there is heavy rain on the road.  A man called Manik was selling yogurt on that road.  Both of them stopped there to quench their thirst in the heavy rain.  And Manik quenched his thirst by drinking curd from Gauduni.  But both of them did not have the money to give Manika Gauduni instead, so they removed a turban from their worn hands and gave it to him and asked the king who was coming behind to show the turban and collect the money.  But Manik Gauduni did not understand his value.  That head is not an ordinary head, it is the jewel head of Jagannath.  He kept the mask with great difficulty.  He was guarding the king that he would give the crown and collect the curd money.  After some time, he was returning after winning the battle with the king's army on the road.  Manik Gauduni showed the mask and said, "Two of your soldiers passed this mask after drinking curd, and without looking at it, they asked to collect the curd money from you."  The king saw that head and recognized that it was the jeweled head of Mahaprabhu.  Manik said to Gauduni, I was the first servant who did not see Jagannath and Balabhadra in person.  You are none other than Lord Jagannath and Balabhadra whom you have drunk.  Because of the meeting of the Lord, the Maharaja named the said village as Manik Gauduni.  From that day the said village came to be known as Manikpatna.

ମୋ ଗାଁ ଆଡେ କେବେ ଆସ

                 

 

କେବେ ଯଦି ଆମ ଗାଆଁଆଡେ ଆସିବାର ପ୍ରୋଗ୍ରାମ ହୁଏ, ତେବେ ଟିକିଏ ସମୟ ବାହାରକରି, ଦୁଇ ମିନିଟ୍ ପାଇଁ ଆମ ଗାଁ ଘରଆଡେ ଆସିବ, ମୁହଁମାରିଦେଇ ଯିବ । ବହୁତଦିନ ପରେ ଆସୁଛ, ସବୁକିଛି ମନେଥିବକି ନାହିଁ ତେଣୁ ତୁମକୁ ଦି’ପଦ କହିଦିଏ, ଯେପରି ଘର ଖୋଜିବାକୁ କିଛି ଅସୁବିଧା ନହବ । ଆଗୁଆ କହିଦେବାଟା ଠିକ୍ ହେବ । ବହୁତକିଛି ବଦଳି ଯାଇଛି ଏହି ଜନପଦରେ, ଯେମିତି ସମୟ ସାଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତେ ବଦଳି ଯାଆନ୍ତି । ଟିକିଏ ବର୍ଷା ହେଲେ ରାସ୍ତାଘାଟ ଆଉ କାଦୁଅରେ ପଚ୍ ପଚ୍ ହଉନି ,ଗାଁ ରାସ୍ତାର ଦୁଇ ପାଖରେ ଗାଈ ଗୋରୁ ଆଉ ବନ୍ଧା ହେଉନାହିଁ । ଆମ ଗାଆଁରେ, ଝଡି ବର୍ଷାରେ ରାସ୍ତାମଝିରେ ଆଉ ଝର ଫିଟି ଯାଉନି । ବର୍ଷାହେଲେ ଗାଆଁ ମଝିଦାଣ୍ଡରେ ଆଗରୁ ଯେମିତି ପାଣିର ସୁଅ ଚାଲୁଥିଲା, ଆମେ ସେ ପାଣିରେ କାଗଜ ଡଙ୍ଗା ଭସେଇ କେତେ ମଜା କରୁଥିଲୁ, ବର୍ଷାରେ ଭିଜି ଭିଜି କାଗଜ ଡଙ୍ଗା ପଛରେ ଗୋଡେଇ ଗୋଡେଇ ଯାଉଥିଲୁ, କାହା ଡଙ୍ଗା ଓଲଟିଗଲା, କାହାର ସିଧା ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲା ଦେଖିବାକୁ । ଏବେ ଆଉ ସେମିତି ପାଣି ବୋହୁନି ଗାଆଁ ମଝିଦାଣ୍ଡରେ । ପିଲାବି ନାହାନ୍ତି କାଗଜ ଡଙ୍ଗା ଭସେଇବା ପାଇଁ । ଗାଆଁ ରାସ୍ତାସବୁ ସିମେଣ୍ଟ କଂକ୍ରିଟ ହୋଇ ଯାଇଛି, ଦୁଇ ପାଖରେ ଡ୍ରେନ୍ ସୁବିଧା ହୋଇଯାଇଛି ବର୍ଷାପାଣି ଏବେ ରାସ୍ତା କଡ ଡ୍ରେନ୍ ରେ ବୋହୁଛି । ବର୍ଷାପରେ ରାସ୍ତା ଏକଦମ ସୁଖିଲା, ପାଦରେ ପାଣିବି ଲାଗୁନି ।

ଗାଆଁରେ ଏବେ ଚାଳଘର କଁ ଭାଁ ଗୋଟେ ଅଧେ କେଉଁଠି କେଇମିତି ଦିଶିଯିବ, ବାକି ସବୁ କୋଠାଘର ହୋଇଗଲେଣି । ମୋ ଘରଟି କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଥିଲା, ସେଇଠି ସେଇମିତି ମିଳିଯିବ ତୁମକୁ । ସେଇ ପୁରୁଣା ଧୁସର ନଡା ଛପର ଚାଳ, ଝାଟି ଆଉ ମାଟିବୋଳା କଚ୍ଚାଘର । ନାଲି ରଙ୍ଗମାଟିର ଲିପା ଚିକ୍କଣ କାନ୍ଥ, କାନ୍ଥରେ ଚାଉଳ ପିଠଉର ଚିତା, ଶେଷ ମାଗୁଶିର ଗୁରୁବାର ପାଇଁ, ମା ପକେଇ ଥିଲା । ତୁମେ ଆସିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିବ । ଗୋବରଲିପା କସରା କଳା ରଙ୍ଗର, ଚିକ୍କଣିଆ ଉଚ୍ଚ ପିଣ୍ଡା, ଏବେ ବି ଗୋବରର ବାସ୍ନା ମହକିଉଠେ । ସେ ମହକ ସତେ ଆତ୍ମାରେ ଛୁଇଁଯିବ । ତୁମେ ଯେବେ ଆସିବ ମୋତେ ମୋ ପିଣ୍ଡା ଉପରେ ସେଇ ଶିଶୁକାଠର ପୁରୁଣା ଆରାମ ଚୌକିରେ ଖଣ୍ଡେ ପୁରୁଣା ବହି, ଅବା ବାସି ଖବର କାଗଜ ଧରି ବସିଥିବାର ଦେଖିବ ।

ଏବେ ଏଇ ଗାଆଁରେ ତୁମକୁ ଦେଖି କେତେଲୋକ ଚିହ୍ନି ପାରିବେ କେଜାଣି, ତୁମେବି ଚିହ୍ନି ପାରିବନି କେତେ ଲୋକଙ୍କୁ । କାଲି ଯେଉଁ ଛୁଆସବୁ ଏଇ ଗାଆଁ ଦାଣ୍ଡରେ ଲଙ୍ଗଳା ହୋଇ ବୁଲୁଥିଲେ, ଏଇ ଦାଣ୍ଡରେ ଗୁଲିଦଣ୍ଡା, ବାଟି କି କବାଡି ଖେଳୁଥିଲେ, ଆଜି ସେମାନଙ୍କର ପିଲାମାନେ ବି ବଡ ବଡହୋଇ ଫୁଲ୍ ପେଣ୍ଟପିନ୍ଧା ବାବୁ ହୋଇଗଲେଣି । କିଏ ସ୍କୁଲ ତ କିଏ କଲେଜରେ ପଢିଲେଣି । ଏବେ ମୋଟର ସାଇକେଲରେ ଗାଆଁରେ ଚକ୍କର କାଟୁଛନ୍ତ । ଆମର କେତେ ସାଙ୍ଗସାଥି ଏବେ ଆଉ ନାହାନ୍ତି । ଗଲା ମାସରେ ମଦନ ଭାଇ ଚାଲିଗଲେ । ବ୍ଲଡ ପ୍ରେସର ବଢି ପାରାଲିସିସ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲା ତାଙ୍କୁ । ପିଲାମାନେ ସହରରେ ରହୁଛନ୍ତି, ବୁଢାବୁଢି ଦି’ଜଣ ରହୁଥିଲେ ଗାଆଁରେ । ପୁଅ ଝିଅମାନେ କେବେ କେମିତି ଆସୁଥିଲେ, ଦେହ’ପା ଖବର ବୁଝିଯାଉଥିଲେ । ସହରରୁ ଔଷଧପତ୍ର ଆଣି ଦେଇଯାଉଥିଲେ । ବୁଢିପାଖରେ ମୋବାଇଲ ଫୋନଟିଏ ବି ଦେଇଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ବେଶି ଜରୁରିହେବ ଫୋନ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ । ହଠାତ୍ ଦିନେ ରାତିରେ ମଦନ ଭାଇର ଦେହ ବେଶି ଖରାପ ହେଲା, ଭାଉଜ ଫୋନ କଲାରୁ ବଡପୁଅ ଆସି କଟକ ନେଇଯାଇଥିଲା, ବଡ ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ଦୁଇ ଦିନ ରହି ଶେଷରେ ମଦନଭାଇ ଚାଲିଗଲା । ଗାଁରେ ଅଳ୍ପବହୁତ ସମସ୍ତଙ୍କର ଖବର ସେମିତି ଏକାପରି । ଜୀବନ ସାରା ଖଟି ଖଟି ପିଲାଙ୍କୁ ବଡକଲେ, ହେଲେ ଏଇ ବୁଢା ବୟସରେ ପିଲାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରରେ ଏକୁଟିଆ ରହୁଛନ୍ତି । ପିଲାଏ ଭାବୁଛନ୍ତି କିଛି ଟଙ୍କା ପଇସା ପଠେଇଦେଲେ ମାଆ ବାପାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଶେଷ । ମାଆ ବାପା କଣ କେତେଟା ଟଙ୍କାପାଇଁ ପିଲାଙ୍କୁ ପାଠଶାଠ ପଢାଇ ବଡ କରିଥାଆନ୍ତି । ସ୍ନେହ ମମତାର ମୂଲ୍ୟ କିଛିନାହିଁ ? ପିଲାଏ କେମିତି ବୁଝିବେ, ଏ ବୁଢା ବୟସରେ ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ଟଙ୍କାପଇସା ନୁହେଁ ପିଲାଙ୍କ ସାହଚର୍ଯ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଟିକିଏ ସେବା ଆଦର ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହୃଦୟରେ ଚାହିଁ ରହିଥାଆନ୍ତି । ପିଲାଏ ପାଖରେ ଥିଲେ ବାପା ମାଆଙ୍କୁ କେବେ ଲାଗେନା ସେମାନେ ବୁଢା ହୋଇଗଲେଣି ବୋଲି । ପୁଅ ଝିଅ ପାଖରେ ଥିଲେ କେତେ ସାହାସ ଆସେ ମନରେ । ନାତି ନାତୁଣୀଙ୍କ ସାଥିରେ ଦିଘଢି ଖେଳିଲେ ପୁଣି ପିଲାଟିଏ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଏ ବୁଢାବୟସରେ । ଏଇ ଟିକିଏ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଦେଖିଲେ, ଯମ ବି ମାଆବାପଙ୍କ ବୟସରେ ଆଉ କେଇଟା ଦିନ ଜୋଡିଦେଇଯାଏ ।

ତୁମର ମନେଥିବ ବନ୍ଧୁ, ଆମ ଘର ସାମ୍ନା ଦାଣ୍ଡରେ, ଯେଉଁଠି ହଳେ କାଳିଆ କସରା ବଳଦ ବନ୍ଧା ହେଉଥିଲେ, ତାର ଟିକେ ଆଗକୁ ଖାଲି ଶଗଡ ଗାଡିଟାଏ ଦି’ପହର ସାରା ସେମିତି ଠିଆହୋଇ ରହୁଥିଲା । ସେଇ ଶଗଡ ଦଣ୍ଡାରେ ବସି କେତେ ମସ୍ତି କରୁଥିଲେ ଆମେ । ଏବେ ସେଇଠି କାହାର ଗୋଟେ, ମାରୁତି କାର ଠିଆହେଉଛି । ଆଜିକାଲି ଗାଆଁରେ ଲୋକବାକ ଚାଷ ଛାଡି ସାରିଲେଣି, ଆଉ କାହା ପାଖରେ ହଳ ବଳଦ ନାହିଁ କି ଶଗଡ ବି ନାହିଁ । ପିଲାମାନେ ସବୁ ସହରରେ, ଗାଆଁରେ ଘର ଛପର କି ଚାଷକାମ ପାଇଁ ମୂଲିଆ ମିଳୁ ନାହାନ୍ତି, ଜମିଜାକ ସବୁ ପଡିଆ ପଡିଛି । ସମସ୍ତେ ଭାବୁଛନ୍ତି ବଜାରରେ ସବୁକିଛି କିଣିବାକୁ ତ ମିଳୁଛି, ଚାଷକରିବା କଣ ଦରକାର? କିନ୍ତୁ କହିଲ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଯଦି ଏମିତି ଭାବି ଚାଷ ଛାଡିଦେବେ, ତେବେ ବଜାରକୁ ଏତେସବୁ ଜିନିଷ ଆସିବ କେଉଁଠୁ ?

ତୁମେ ତ ଜାଣିଛ ଆମ ଗାଁ ଚାରିପାଖେ ଚାରୋଟି ପୋଖରୀ । ପୋଖରୀରେ ଗାଧୋଇବା ପାଇଁ ନୁଆବୋହୁ ଆଉ ତୁଠକୁ ଯାଉନି । ପୋଖରୀ ତୁଠରେ ସେ ଗହଳ ଚହଳ, ନଣନ୍ଦ ଭାଉଜ ଟାହି ଟାପରା ଶୁଭେନି । କାହାଘର ବୋହୁ କଣ କଲା କାହା ଘରେ କଣ ହେଲା କିଛି ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏନି । ତୁଠ ପଥର ଏବେବି ବାହୁନୁଛି, ନୂଆ ବୋହୂର ରୁଣୁଝୁଣୁ ପାଉଜିର ମଧୂର ସଙ୍ଗିତ ଶୁଣିବା ପାଇଁ । ଘରେ ଘରେ ଗାଧୁଆଘର ପାଇଖାନା ସବୁ ହୋଇଗଲାଣି । ଆମେ ସଭ୍ୟତା ଦିଗରେ ବହୁତ ଆଗକୁ ମାଡି ଗଲୁଣି । ହେଲେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନର ସେଇ ସରସତା ମଧୂରତା ଆପଣାପଣ ସବୁ ଯେପରି ଇତିହାସ ହୋଇଯାଉଛି । ଆମେ ଯେତେଦିନ ବଞ୍ଚିଛେ, ଆମ ନାତି ନାତୁଣୀ ମାନଙ୍କୁୁ ଶୁଣେଇ ଯିବା ଏସବୁ କଥା। ହେଲେ ସେମାନେ କଣ ଏସବୁ ଶୁଣିବେ ? ନା ଶୁଣିଲେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ ? ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ବି ନାକ ଟେକିବେ, କହିବେ ପୋଖରୀର ସେଇ ଅସନା ପାଣିରେ କିଏ କଣ ଗାଧାଏ? ଏସବୁ ଅନହାଇଜିନି । ହେଲେ ସେ କଣ ବୁଝିବେ, କେଉଁ ଯୁଗରୁ ଆମ ବାପା ଜେଜେବାପା ଏଇ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇଛନ୍ତି ହେଲେ କେହିକେବେ ପାଣିଲାଗି ବେମାର ପଡିନି । ଧୋବା ତୁଠ କିନ୍ତୁ ଏବେବି ଅଛି ସେଇଠି । ଦି’ପହରେ ଧୋବା ଧୋବଣି ଲୁଗା ପିଟୁଥିବାର ଦେଖିବ। ହୁଡା ଉପରେ ମାଟି ହାଣ୍ଠିରେ ଖାରସୋଡା ପାଣିରେ ଲୁଗା ଶିଝୁଥିବା ଦେଖିବ । ଧୋବ ଫରଫର ଲୁଗା ସୁଖୁଥିବାର ଦେଖିବ ।

ସେଇ ପୋଖରୀରେ ଏବେବି ପଞ୍ଚାୟତି ମାଛଚାଷ ହୁଏ । ଖରାଦିନେ ଯଦି ଆସିବ ଆମ ଗାଆଁର ସୁଆଦିଆ ମାଛ ତିଅଁଣ (ତରକାରୀ ) ଖାଇବ । ଯଦି ଅନ୍ୟଦିନ ମାନଙ୍କରେ ଆସିବ ତେବେବି ଚିନ୍ତାନାହିଁ, ଗାଆଁରେ ଏବେ ଗୁରୁବାରକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସବୁଦିନ ସବୁକିଛି ମିଳି ଯାଉଛି, ମାଛ ମାଂସ ବଏଲର ଚିକେନ ଅଣ୍ଡା ସବୁକିଛି । ଆଇଁଶ ଟିକିଏ ଖାଇବାପାଇଁ ଆଉ ସାପ୍ତାହିକ ହାଟପାଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡୁନି । ଗାଁ ପାଖରେ ଯେଉଁ ତିଖିରି ଛୋଟ ବଜାରଟି ବର୍ତ୍ତମାନ  ଏତେ  ବଡ ହୋଇଗଲାଣି ଯେ ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସବୁ ଦିନ ସବୁକିଛି ମିଳିଯାଉଛି ।

ଆଜିବି ମନେପଡେ ପିଲାଦିନ କଥା । ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ କୁହେ, ଏତେ ବଡ ପରିବାର ଖାଇବାକୁ, ହାଟ ପରିବା ପାଇଁ ଶହେଟଙ୍କା ଦିଅ, ହାଟରୁ ପରିବା ନଆଣିଲେ ଏ ଗାଆଁରେ କିଛିବି ମିଳିବନି । ଶହେଟଙ୍କା ହାତରେ ଧରେଇଦେଇ ମାଆ ମୋତେ, ହାଟକୁ ପଠେଇଦିଏ । ଗଲାବେଳେ ବଡ ବଡ ଦୁଇଟା ବ୍ୟାଗ୍ ହାତରେ ଧରାଇ ଦିଏ । ହାଟ ସଉଦା ବଡ କଷ୍ଟକର କାମ,ହାଟସାରି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଘରକୁ ଫେରେ, ବ୍ୟାଗ ଦୁଇଟା ପରିବାରେ ଭରିଯାଇଥାଏ । ମୁଁ ଉଠାଇ ପାରେନି, ବଡ କଷ୍ଟରେ କୁନ୍ଥେଇ କୁନ୍ଥେଇ ଘରେ ପହଞ୍ଚେ । ମନେ ମନେ ଖୁବ୍ ରାଗିଯାଏ, ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ମନେମନେ କେତେ କଥା ବକିଯାଏ । କହେ ପିଲାଟା ଉପରେ ଟକିଏ ହେଲେ ହେଲେ ଦୟା ନାହିଁ କାହାର । ମୁଁ ପରା ଛୋଟ ପିଲାଟିଏ, ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କୁ ଶହେ ଟଙ୍କାର ପରିବାପାଇଁ କିଏ କଣ ହାଟକୁ ପଠାଏ ? 

ହେଲେ ବନ୍ଧୁ, ଆଜି ଆଉ ସେଇକଥା ନାହିଁ, ଭାବିଲେ ଗପ ପରି ଲାଗୁଛି । ପରିବାର ଛୋଟ ହୋଇଗଲା । ଏବେ ତ ଘରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ, ଦିଦିଙ୍କର  ସବୁ ବାହାଘର ହୋଇଯାଇଛି , ବାବା ବି ଆଉ ନାହାନ୍ତି । ହେଲେ ପରିବା ମହଙ୍ଗା ହୋଇଗଲାଣି । ହାଟ ପାଳିରେ ମା ଦୁଇଶହ ଟଙ୍କା ଧରେଇ ଦିଅନ୍ତି, ଆଉ ବ୍ୟାଗ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଅନ୍ତି । ଏତିକି ଟଙ୍କାରେ ଅଧା ମୁଣି (ଵ୍ୟାଗ୍ )ଭରିଯିବ, ଆଣିବାକୁ ତୋତେ କଷ୍ଟ ବି ହେବନି । ଭାବିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ । ପରିବା ଦାମ ବଢିଗଲା ନା ପଇସାର ମୂଲ୍ୟ କମିଗଲା ।

ଏବେ ଆମ ଗାଆଁ ଆଉ ଗାଆଁ ପରି ଲାଗେନି, ଛୋଟ ମୋଟ ସହରରେ ବଦଳି ଗଲାଣି, ସହରକୁ ଯିବାପାଇଁ ବସ୍ ଲାଗି ଏବେ ଆଉ ନୂଆ ବୋହୁକୁ ପାଞ୍ଚ କୋଶ ଶଗଡରେ ଯିବାକୁ ପଡୁନି । ଆଜିବି ମନେପଡୁଛି, ପିଲାଦିନେ ମାମୁଁ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ହେଲେ, ସକାଳ ଚାରିଟାରୁ ଉଠିବାକୁ ପଡୁଥିଲା । ମାମୁଁ ଘର ଯିବା ଖୁସିରେ ସତରେ ସେ ରାତିରେ ନିଦ ହୁଏନି ସଖାଲୁ ଉଠି ଗହୀର (ଗୋଟେ ଗାଁ ଆଉ ଏକ ଗାଁ ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ରହୁଥିବା ଜମି ଗୁଡିକୁ ଗହୀର କହନ୍ତି ) ,ତିନୋଟି ଗହୀର ପାଦ ରେ ଚାଲି ଚାଲି ଯିବା ପରେ ବେରୁହଁ ଗାଁ ମୋ ମା ର ମାମୁଁଘର ଟିକେ ବିଶ୍ରାମ କରୁ ସେଠି କିଛି ସମୟ ପରେ ମୁଣ୍ଡିକାଟି ଜମି ( ମାମୁଁଘର ଗାଁ ଗୋଟେ ଜମିର ନାଁ )  ସେଇ ରାସ୍ତା ଦେଇ  ଆମେ ମାମୁଁ ଘରକୁ ଯାଉ ।  ଏବେ ପିଲାଏ ସହରକୁ କଲେଜ ପଢିବା ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଛୁଟିରେ ଘରକୁ ଆସିଲେ ସହର ଫେରିବା ପାଇଁ ବସ ଧରିବାକୁ ସାଇକେଲ ଖୋଜା ପଡେନି, ବସଯାଏ ଯିବାପାଇଁ । ଗାଆଁରୁ ଏବେ ତିନି ଟାଇମ ସହର ବସ ଆରାମରେ ମିଳିଯାଏ ।

ତୁମ ସହରର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ମୋ ଗାଆଁ ସୁରୁଜ, ବେଳ ଉଛୁର ଯାଏ ଶୋଇ ରୁହେନାହିଁ । ମୋ ଗାଆଁର ଚଞ୍ଚଳିଆ କାଉ, ସିନ୍ଦୁରା ଫିଟିବା ଆଗରୁ, ସୂରୁଜ ଉଇଁବା ଖବର କହିଦେଇଯାଏ । ନୂଆ ବୋହୁ ମାଛି ଅନ୍ଧାରରୁ ଉଠି ଅଗଣାରେ ଝାଡୁଲଗାଇ ଗୋବରର ପିଣି ସିଞ୍ଚିଦିଏ । ଏବେ ବି ସେମିତି ସହଳ ସକାଳୁ, ହଳ ବଳଦଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ କ୍ଷେତ ଯୋଚିବାକୁ ଚାଷି ଟାକରା ଫୁଟାଇ ବାହାରିଯାଏ । ସଂଜ ସକାଳେ ସେଇମିତି ମନ୍ଦିରରେ ଘଣ୍ଟ ଘଣ୍ଟା ମୁର୍ଦ୍ଦଳ ବାଜେ, ଚଉରା ମୂଳରେ ବୃନ୍ଦାବତୀଙ୍କ ପାଶେ ସଂଜ ସଳିତା ଜଳେ ।

ଗାଆଁ ଏବେ ବଡ ଶୁନ୍ ଶାନ୍, ଖାଲି ଖାଲି ନିଛାଟିଆ ଲାଗେ । ଯୁଆନ ଭେଣ୍ଡିଆ ଯେତେକ ସବୁ କାମପାଇଁ ଗାଆଁଛାଡି ସହରକୁ ଚାଲି ଯାଉଛନ୍ତି । ଗାଆଁ ଏବେ କେବଳ ବୁଢାବାପା, ବୁଢିମାଆଙ୍କର ଜିମାରେ ଅଛି । ବୁଢା ବୁଢି ଯେତେକ କେବଳ ଘରକୁ ଜଗିରହିଛନ୍ତି । ସଂଜ ହେଲେ କେହି ଆଉ ଘରୁ ବାହାରକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି । ଅଗଣାରେ ଦଉଡିଆ ଖଟଟା ଉପରେ ବୁଢାବୁଢି ବସନ୍ତି, ଅତୀତର କଥା , ଏଇ ଅଗଣାରେ ପିଲାଙ୍କର ଖେଳ କୁଦ, ଗହଳ ଚହଳ କଥା, ଭାଇ ଭଉଣୀର ଖେଣ୍ଟା ଖେଣ୍ଟି, ଛୋଟ ଛୋଟ ଲଢେଇ, ରାଗ ରୁଷା, ମାନ ଅଭିମାନ, ୟାର ତାର ଅଭିଯୋଗ, ପିଲାମାନଙ୍କର ଛୋଟବେଳର କଥା ମନେପକାନ୍ତି, ଗପୁଥିଲେ କଥା ସରେ ନାହିଁ, ସେଇ ସ୍ମୃତିଟିକକ ପରା ମୋ ଅସରନ୍ତି ଖୁସିର ଭଣ୍ଡାର । କେବେ କେବେ ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି ଆଲୁଅରେ ପୁରୁଣା ଆଲବମ ଅଣ୍ଡାଳୁ ପିଲାଦିନର ଛବି ଦେଖି ପୁଣି ସେଇ ପୁରୁଣା ଦିନରେ ହଜିଯାଇ ।

ସେହି ଗାଁ

ଆସିଲି ଛାଡି ତାକୁ କରିବାକୁ ଗୋଟେ ନାଁ

ଆମ୍ବ ହେଇଗଲା ମାଜା

ସେ ଛପର ଚାଳର ଆଉ ନାହିଁ ଖୋଜା

ଚିହ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଆଉ ନାହିଁ ସେ ବିଲ

ସେ ତ ପାଲଟିଛି କଂକ୍ରିଟ୍ ଜଙ୍ଗଲ 

ରୁଦ୍ଧ ଦ୍ବାର ଭିତରେ ସାୱାର୍‌ରେ ଗାଧୁଆ

ସେ କାହୁଁ ଆଣିବ ମଜା ସେ ପୋଖରୀର ଡିଆଁ 

ସହରରେ ରହି ରହି ହେଲାଣି ହତାଶ

ଆଉ ନାହିଁ ମୁଁ ସେହି ଗାଁ ର ମଣିଷ ।।

Baitala Deula

Baitala Deula  is an 8th-century Hindu temple of the typical Khakara style of the Kalinga architecture dedicated to Goddess Chamunda located in Bhubaneswar, the capital city of Odisha, India. It is also locally known as Tini-mundia deula due to the three spires on top of it, a very distinct and unusual feature. The three spires are believed to represent the three powers of the goddess Chamunda - Mahasaraswati, Mahalakshmi and Mahakali.

The presiding deity, Chamunda or Charchika sits on a corpse flanked by a jackal and an owl and decorated with a garland of skulls. She holds a snake, bow, shield, sword, trident, thunderbolt and an arrow, and is piercing the neck of the demon. The niche is capped by a chaitya window containing seated figures of Shiva and Parvati.

Chamunda is surrounded by a host of other smaller size allied deities carved in the lower parts of the walls, each within a niche separate by a pilaster. The figure on the east wall, to the right of the door, is a skeleton form of Bhairava, the counterpart of Chamunda.

The other, carved on the north wall, rises from ground, having filled his skull-cup with the blood of a person whose severed head lies on the right. On the pedestal is an offering of two more heads on a tray resting on a tripod, flanked by a jackal feasting on the decapitated body on the right and a woman holding a head on the left.

The tantric character of the temple is also marked by the stone post, to which sacrificial offerings were tethered, just in front of the jagamohana. Artificial light is needed to see in the darkness of the interior, though early morning sun lights up the interior.

Lalitagiri

Lalitagiri  (also known as Naltigiri) is a major Buddhist complex in the Indian state of Odisha comprising major stupas, 'esoteric' Buddha images, and monasteries (viharas), one of the oldest sites in the region, Significant finds at this complex include Buddha's relics. Tantric Buddhism was practiced at this site.

Together with the Ratnagiri and Udayagiri sites not far away, Lalitagiri is part of the "Diamond Triangle". It used to be thought that one or all of these were the large Pushpagiri Vihara known from ancient records, but this has now convincingly located at a different site.

In 1985, the Archaeological Survey of India (ASI) started excavation at Lalitgiri to locate Pushpagiri, an important Buddhist site mentioned in the writings of the Chinese traveler Xuanzang. The excavation led to several important archaeological discoveries, but none of these confirmed the identification of Lalitgiri with Pushpagiri. Later, excavations at Langudi Hill suggested that Pushpagiri was located there.

Initially, a makeshift enclosure housed the sculptures unearthed from the site for display. Now the permanent museum established houses sculptures of Buddha from the Mahayana period. The huge stone statues, with inscriptions on some of them, are of Buddha, Boddhisattva, Tara, Jambhala and many others. The statues of Buddha, portrayed in a standing position and attired with a drape adorned from shoulder level to the knee, is reflective of the Gandhara and Mathura schools of sculpture. The relic caskets recovered from the stone stupa on the hill are also on display.